Eubulus

eminde lezer. Tot uw eigen gerief, stellen wij u hier kort voor ogen de samenvattende inhoud van dit gehele boek; waarmee het zo staat.

In de eerste drie hoofdstukken wijzen wij aan de tegenwoordige droevige staat van onze gemeente. En dat iedereen de hand behoorde te bieden om daarin te voorzien. Daartoe dienen wij da de oorzaak van ons ongeval te weten.

Om de oorzaak van ons ongeval te openen, bewijzen wij in het vierde hoofdstuk dat onze zwarigheid is, de verlating van onze eerste liefde. En in het vijfde en zesde hoofdstuk, dat wij waarlijk onze eerste liefde verlaten hebben.

Als dat gedaan is, gaan wij voort; en beginnen te spreken in het zevende hoofdstuk, van de remedies van ons ongeval. En wijzen aan dat wij niet geholpen kunnen worden, dan door geestelijke betrachtingen. En bewijzen in het achtste hoofdstuk, dat, zouden wij recht goed geholpen worden, dat dan de reformatie in de zeden en in de misbruiken, die buiten alle dispuut staan dat ze behoorden gebeterd te worden, door ons trouw moet betracht worden. En tot verder bescheid daarover, geven wij een geval in het negende hoofdstuk, van onduldbare vergrijpen, die onder ons openlijk en gewoonlijk gepleegd worden. Daar toch (zoals wij bewijzen in het tiende hoofdstuk) de reformatie van die abuizen en hun gelijken, die onder ons nog in zwang gaan, niet zwaar zou vallen, als die slechts eens terdege ter hand genomen werd.

Daarom beginnen wij te spreken in het elfde hoofdstuk van de gelegenheid van de personen, die de hand moeten bieden om de wond van de dochter van Sion te helen, en bewijzen dat die remonstrants gezind zijn, zich daarin aller spoedigst en dapperst behoorden te betonen.

Voorts bemerkende dat er zeer velen bestaan zich te bemoeien met zaken van religie, en voor te schrijven wat diende gedaan, hoe alles belegd behoorde te worden, opdat het in de kerk van God goed mocht gaan, daar zij toch wel genoeg weten mogen dat het in hun eigen hart en huisgezin met het geestelijke leven zeer sober staat; dat zij ook hun hart niet veel plegen te bekommeren over de rechte, ware, zuivere godsdienst; waarom ook door het bemoeien van hen (die niet weinig zijn) anders niet dan verdere verwarring en zwarigheid te verwachten is. Zo bewijzen wij tot waarschuwing van hen, dat geen (hoe groot en kloek van verstand ook wezen mochten) goed bekwaam zijn om de gemeente van God uit de tegenwoordige zwarigheid te helpen, dan die aangedaan zijn met een hogere geest dan de wereld ontvangen kan; dat is in één woord, van diegenen die waarlijk godvrezende lieden zijn, en ware wedergeboren kinderen van God zijn.

Edoch, aangezien dat ook anderszins godvrezende lieden door kwade aanleiding en onvoorzichtigheid gemakkelijk weggerukt worden, in het verrichten van goddelijke zaken, en het opmaken van religieuze verschillen, daarom verklaren wij in het dertiende hoofdstuk dat al onze betrachtingen, ten goede van de gemeente, enkel en alleen naar Gods Woord gericht moeten zijn; zouden zij de gemeente van God deugd doen. En daartoe bewijzen wij dat ons in Gods Woord en volkomen en krachtig bericht van alles gedaan wordt, zodat de gemeente van God geen ordonnanties of instellingen, manieren van godsdienst, vormen van regering, of wat hij wezen mocht, nodig heeft, die in de Heilige Schrift niet zijn genoemd. Hieruit besluiten wij dan in het veertiende hoofdstuk, dat niemand een zegen verwachten kan over zijn betrachtingen ten goede van de gemeente, die niet de moeite neemt om Gods Woord naarstig te onderzoeken, om al zijn bedrijf omtrent kerkelijke zaken daar naar te verrichten. En bij gelegenheid daarvan, waarschuwen wij wel ernstig tweeërlei soort van mensen. Ten eerste diegenen die in deze verwarringen zich blindelings gaande maken, en wel degelijk partij kiezen; alleen op het goede gevoelen dat zij hebben van deze of gene, die zij graag volgen. Daar zij voorts zelf geen grondig bescheid van de zaak hebben, noch geen bescheiden reden uit Gods Woord kunnen geven, waarom zij meer zus dan zo gevoelen. Ten andere diegenen, die daar zich verlatende op hun eigen verstand, bestaan in het verrichten van goddelijke zaken, alleen het menselijk verstand te volgen, en met al hun macht voor of tegen te staan. Dat zij in de sterkte van hun hersens en van hun verstand reeds voor goed of kwaad gekeurd hebben; al is het schoon dat zij geen vaste grond uit Gods Woord hebben, waarom dat zij zo houden en stellen. Dezen verwarren de gemeente van God geheel zeer.

Nog is er een andere soort van lieden, die ook over deze gewaarschuwd dienen te worden. Die (te kloek zijnde dan dat zij zich blindelings zouden laten leiden, als de eersten waarvan wij nu reeds spraken; en meer nederigheid hebben dan dat zij alleen op de sterkte van hun eigen verstand zichzelf zouden verlaten, als de tweeden) komen voort met de grote en menigvuldige boeken, geschriften en getuigenissen van de oudvaders, en proberen daarmee hun gevoelen in goddelijke en kerkelijke dingen te beweren en te bevestigen. En omdat wij merken dat velen, die zich met onze godsdienstige verschillen bemoeien, deze voet graag volgen in hun geschriften; en wij toch niet kunnen twijfelen dan dat het uitermate schadelijk is voor de gemeente van Christus, dat men in godsdienstige verschillen zich laat aan leiden, om ook bij de oudvaders de verschilpunten te beproeven; daarom verhandelen wij die stof wijdlopig in het vijftiende hoofdstuk, enz. Waar wij ook aanwijzen wat het rechte gebruik van de oudvaders en andere treffelijke scribenten is, in godsdienstige verschillen.

Verder, merkende dat er enigen zijn, die daar (het voordelig achtende om in beroerd water te vissen) proberen, gedurende deze beroerten van ons, de weg te banen om enige menselijke vonden (die hun wel aanstaan, en dienen om ons wat nader tot het pausdom te brengen) onder ons in te voeren, en in de gemeente van God te doen praktiseren; daarom spreken wij daarvan ook heel wijdlopig in het zestiende hoofdstuk; als daarover bezorgd zijnde, bij gelegenheid van verschillende geruchten, die daar gestrooid worden. En we bewijzen tot waarschuwing, dat het geheel hachelijk is in kerkelijke dingen maar een weinig af te wijken tot menselijke vonden, van de eenvoudigheid die in de goddelijke Schrift is.

Nog een zaak is er boven vele andere, daar naar ons dunken terdege goed op dient gelet te worden. Namelijk, dat gedurende deze godsdienstige verschillen van ons, de Libertijnerij zeer inbreekt; de uitwendige dienst van God veracht, of haastig gepleegd, en vrijheid door vele genaamde gereformeerden genomen wordt, om met de papisten in hun afgodische godsdienst enigerlei gemeenschap te hebben. Alsook mede dat het opzicht over diegenen, die men onder ons tot de Doop en tot het Avondmaal toelaat, zeer vervalt. Zodat men ook het bezoeken van de lidmaten tegen het Avondmaal, met het voorgaande examen en de christelijke tucht, in enige gemeenten zeer begint te verslappen. Waarvan dan anders niet te verwachten is, dan dat onze gemeenten in verloop van tijd met allerlei schandaleuze personen vervuld zullen worden; dat dan ook de toorn van God meer en meer tegen ons wil aansteken, en onze verwarringen vermeerderen. Daarom, omdat de dingen zo staan, zo geven wij trouwe waarschuwing tegen de voornoemde misbruiken in het zeventiende hoofdstuk. Omdat wij voor gewis houden dat die gebeterd moeten worden, zou onze wond terdege geheeld worden.

Dus enige algemene dingen, zoals ze ons zijn voorgekomen, verhandeld hebbende, zo gaan wij voort; en doen opening in het achttiende hoofdstuk van de bijzondere middelen, waardoor de beroerten, die wel ooit in de gemeente van Christus ontstaan, mogen geweerd worden. Waarvan enigen voornamelijk zich besteden om de ongemakken weg te nemen, die ontstaan zijn uit de verschillende gezindheden in de leer. Andere om de ongemakken te weren, die rijzen uit de verkeerde handelingen die bij gelegenheid van die verschillende gezindheden, onder de partijen veel in zwang gaan.

Wat aangaat de eerste bijzondere middelen, die dienstig zijn om de ongemakken, die ontstaan uit de verschillende gezindheden in de leer, te weren; daartoe wijzen wij drie middelen aan. Eerst, de overtuiging van de waarheid; ten andere, de overreding van de liefde; ten laatste, de lichamelijke dwang van de autoriteit. Deze alle verhandelen wij zeer wijdlopig, en spreken eerst van de eerste, welke is de overtuiging van de waarheid.

Door de overtuiging van de waarheid verstaan wij de krachtige openbaring van de waarheid; zo uitgewerkt door het bescheiden verhandelen van de Heilige Schriftuur; dat de dwalende partij daardoor merkelijk overtuigd, en in zijn ongelijk gesteld wordt. Nu, hiervan beginnen wij te spreken in het negentiende hoofdstuk. Waar bewezen hebbende, sectie 1, dat waarlijk door de overtuiging van de waarheid, de godsdienstige verschillen uit de gemeente van God geweerd kunnen worden, zo verhandelen wij in het bijzonder vier dingen in verschillende secties. Eerst, wat de gelegenheden zijn, die maken dat een leerstuk in de Heilige Schrift gesteld, aan de mens zwaar valt om te verstaan, sectie 3. Ten tweede, wanneer een kwestieus of geschil punt, mag gehouden worden zo klaar gemaakt te zijn aan onze tegenpartij, dat, als hij nog daartegen spreekt, hij evenwel zou mogen gehouden worden, daarvan voldoende overtuigd, en bij zichzelf veroordeeld te zijn, sectie 4,5. Ten derde, hoe dat de eenvoudige en ongeletterde christenmensen zich zouden mogen gedragen, wanneer zij enige plaatsen van de Heilige Schriftuur, die beide klaar zijn, en duidelijke lering meebrengen, niet kunnen verzoenen of verenigen. En wat de beste manier van onderwijzing is, om de eenvoudigen (in het midden van deze velerlei godsdienstige verschillen) evenwel te versterken en te bevestigen in het recht geloof, sectie 6. Ten laatste, zo stellen wij enige vaste en gewisse proeven voor, waaraan een ketter, of zo iemand die daar bij zichzelf veroordeeld is, en hardnekkig dwaalt, bekend kan worden, sectie 2 en 7.

Verder, omdat door de overtuiging van de waarheid het godsdienstige verschil niet altijd geëindigd kan worden, daarom beginnen wij te spreken in het 20^e hoofdstuk van de overreding van de liefde. Door de overreding van de liefde verstaan wij de vriendelijke bespreking over de dwalenden, dat zij over hun dwaling verschoont mochten worden, en in de gemeente van God geduld worden, naar de aard van de liefde; als immers de dwalenden de grondstukken van het christelijke geloof, die absoluut tot de zaligheid nodig zijn, tegelijk met de gemeente van God, gezond houden, en christelijk beleven; en er voorts niets anders aan hapert. Hiervan spreken wij heel wijdlopig. En wij verhandelen daarover deze vier dingen in verschillende hoofdstukken.

1. Eerst stellen wij enige algemene gronden voor van de dulding in religieuze zaken.

2. Ten tweede onderzoeken wij in welke leerstukken de dwalenden niet geduld mogen worden in de gemeente van God.

3. Ten deerde beproeven wij, wanneer dat de dulding van de dwalenden, die volgens het voornoemde bescheid geoorloofd mochten bevonden worden, ook welvoeglijk zouden mogen gehouden worden, om dadelijk in het werk gesteld te worden.

4. Ten laatste verklaren wij (als men nu de dulding van de dwalenden welvoeglijk kan achten dat die gebruikt zou worden) hoe en op welke wijze de dulding van de dwalenden behoorde belegd te worden; waaruit de welvoeglijkheid nog nader bekend wordt.

Van de gronden van de dulding spreken wij in het 21^e hoofdstuk; Waarover wij in verschillende secties deze dingen voornamelijk verhandelen: eerst, dat niet alle leerstukken van ons christelijk geloof even belangrijk zijn, sectie 1. Ten tweede, dat zelfs de wedergeboren kinderen van God maar ten dele de ogen van hun verstand geopend hebben, om de waarheid van God te bekennen, sectie. 2. Ten derde, dat het zeer zorgelijk is in zware en diepe leerstukken van het christelijke geloof, zeer nauw aan alle kanten alles spitsvondig te willen onderzoeken, sectie 3. Ten vierde, dat het evenwel niet genoeg is, dat men zo in het gros alleen, de woorden van een leerstuk tegelijk met de kerk van God aanneemt, opdat men daarin rechtzinnig geacht mocht worden. Maar dat daarenboven nog vereist wordt, dat beide wij, en de gemeente van God, door die woorden één en dezelfde betekende zaak verstaan, belijden en aannemen. Dat wij wijdlopig verhandelen en verklaren, sectie 4.

De gronden van de dulding zo verklaard hebbende, gaan wij voort; en onderzoeken in het 22^e hoofdstuk welke leerstukken zo belangrijk zijn, dat degenen die daarvan onwetend zijn, of daarin dwalen, geenszins in de gemeente van God mogen geduld worden. Waartoe wij vooral aanwijzen: alhoewel wij veel in elkaar verdragen moeten, eer wij de geestelijke gemeenschap elkaar opzeggen, ja gewoon gemeenschap houden moeten, met al degenen die wij naar het oordeel van de liefde voor kinderen van God begroeten kunnen. Want hoe zullen wij die niet graag voor onze broeders en zusters erkennen, die God voor Zijn kinderen aanneemt? Dat het evenwel ons niet vrijstaat gemeenschap te houden met diegenen, die daar onwetende zijn of dwalen in zodanige leerstukken, zonder de rechte kennis waarvan niemand voor een kind van God begroet kan worden, sectie 1. Want wij mogen geen geestelijke gemeenschap houden, dan met diegenen die wij immers naar het oordeel van de liefde voor kinderen van God begroeten en zo voor onze geestelijke broeders en zusters erkennen kunnen. Zoals wij dat verklaard hebben in het 21^e hoofdstuk, sectie 1. Tot dat einde dan, zo gaan wij onderzoeken, sectie 2, welke dat de leerstukken zijn, zonder de rechte kennis waarvan niemand voor een kind van God kan begroet worden. En wij bevinden, dat het zijn die leerstukken waarin, wie mist, en onwetende of dwalende blijft, niet kan behouden worden of een erfgenaam van God zijn. Maar omdat dan hier weer deze vraag valt, welke dat die leerstukken zijn, waarin, zo wie tot het einde toe dwaalt, niet kan behouden worden, maar verloren moet aan; dan vernemen wij, dat om die uit te vinden, door sommigen bijzondere twee kentekenen gesteld worden; te weten dat zulke leerstukken deze twee voorwaarden hebben moeten. Eerst en vooral, dat ze geheel klaar en duidelijk in de Heilige Schrift voorgesteld zijn. Ten andere, dat ze aan zich gehecht hebben de belofte van het leven, als men die houdt; of dreigement van dood, als men die niet houdt. Deze kentekenen beproeven wij in de 3^e en 4^e sectie, en bewijzen in sectie 4, dat ze de zaak niet voldoen; noch voldoende bericht geven om terdege uit te vinden welke leerstukken absoluut tot de zaligheid nodig zijn. Daarom proberen wij daarover (was het mogelijk) wat andere opening te doen, en verder bescheid te geven. In de aanvang van deze betrachting stellen wij twee zekerheidstellingen voor, sectie 5, tot verhoeding van misverstand. Eerst, dat wij niet menen in het voorstellen van die punten, die absoluut tot de zaligheid nodig zijn, te spreken wat er al van een predikant vereist wordt, opdat hij met stichting mocht toegelaten worden om Gods Woord aan het volk voor te dragen. Maar daarvan handelen wij in het 23^e hoofdstuk, sectie 4. Ten andere, dat alle grote en kloeke verstanden, die zich bezig houden met het onderzoeken, welke punten absoluut tot de zaligheid nodig zijn, dat men die weet, zich niet moeten gaan opsluiten in hun studeerkamer, om daar hun eigen bedenkingen tot gronden te leggen, volgens welke men dit onderzoek zou moeten instellen. Maar ze moeten noodzakelijk, om in dit onderzoek de zaak goed te treffen, een scherp oog houdende op het goddelijke Woord, voorts gaan neerzitten onder de aller geringsten onder het volk, en de aller eenvoudigste lidmaten van de gemeente gaan bezoeken, die wij nog al graag voor ware kinderen van God begroeten, die in de stat van de zaligheid zijn, en tegelijk met anderen tot de tafel des Heeren toegelaten, en alle heilige dingen van God deelachtig maken. Deze waarschuwing verhandeld hebbende in de 5^e sectie, zo stellen wij een algemene proef voor in de 6^e sectie; waaraan naar ons dunken men zeker vernemen mag, welke zulke fundamentele en belangrijke leerstukken van het christelijk geloof zijn, dat, wie daarvan onwetend is en blijft, niet kan behouden worden, noch voor een waar kind van God begroet worden; met welken wij gemeenschap zouden kunnen houden. Namelijk, dat het zijn die leerstukken, door de bijzondere kracht, hulp en toedoen waarvan, onder God, de mens de ware bekering tot God, en het rechte geloof in Jezus Christus (waaraan alleen de belofte van het leven voor de verloren mens gehecht is) ingewerkt wordt, en vervolgens, zonder welke nooit een mens na de komst van Christus (in welke laatste tijden wij leven) voor zoveel ons uit Gods Woord bekend is, wedergeboren is geweest. Hieruit volgt nu, dat, om goed bericht te doen over de punten die absoluut tot de zaligheid nodig zijn, welke ook allen die gezond houden moeten, waarmee wij gemeenschap zouden mogen beginnen te houden, al de moeite hierin ligt, dat men die leerstukken uitvindt, die absoluut nodig zijn dat men ze weet en aanneemt; zou de ware bekering en het rechte geloof (die absoluut tot de zaligheid nodig zijn, dat men ze weet en aanneemt) in onze harten gewerkt worden. Daartoe wijzen wij dan aan dat die leerstukken tweeërlei zijn. Òf zodanige die de mens door het licht van de natuur nog enigszins weten kan, als hij slechts de waarheid door ongerechtigheid niet tenonder houdt. Òf zodanige die hij van nature geenszins recht kan weten, maar die vernemen moet door de verlichting van de Geest uit de Heilige Schrift. Beide tezamen tot de bekering absoluut nodig zijnde.

Wat aangaat die leerstukken die de mens dor het licht van de natuur, dat in hem over is, nog weten kan en aannemen moet, zou hij ooit gebracht worden tot de ware bekering tot God, en het geloof in Christus; die wijzen wij aan zes te zijn. Gelijk die kort voorgesteld te lezen zijn, blz. 139. Al welke wij verklaren en verhandelen in de 7^e sectie.

Wat aangaat die leerstukken die de mens door de bijzondere verlichting van de Geest uit de Heilige Schrift vernemen en aannemen moet, zou hij ooit gebracht worden tot de ware bekering en het zaligmakend geloof, en zo in staat zijn waarmee de kerk van God gemeenschap zou mogen houden; die wijzen wij aan nu onder het evangelie ook zes te zijn. Gelijk die ook kort voorgesteld te lezen zijn, blz. 141. En hiervan spreken wij heel wijdlopig in de 8^e sectie. In de verhandeling hiervan stellen wij ook voor het gehele vasten en onwankelbare grondwerk van ons christelijk geloof; voor zoveel de geringen en eenvoudigen dat vatten kunnen; naakt en duidelijk; tot hun onderwijzing, troost en vastigheid. En wij verklaren het alles nog verder met een zeer aanmerkelijk geval; hoe dat de natuurlijke onherboren mens, die wel de voornoemde eerste zes leerstukken, die de mens nog van nature weten kan, ook weet. Maar evenwel wilt en woest in de wereld heen woelt, vervreemd van het leven van God, en zonder achterdocht over zijn zonden, dadelijk tot het ware geloof gevorderd en bekeerd wordt, door het toedoen, de hulp, kracht en werking van deze anders zes grondstukken van de ware christelijke religie; die wij van nature niet kunnen weten maar moeten die door de verlichting van de Geest vernemen uit de Schrift; en dadelijk geloven en aannemen, zouden wij ooit behouden en zalig worden. Uit dit geval (zoals wij die voorstellen) blijkt het klaar dat deze leerstukken met de voorgaande zes, van die aard en natuur zijn, dat zij in het werk van de bekering van de mens, de mens die tot bekering bewerkt wordt, door en door zijn hart lopen. Zodat hij, als het werk van de bekering aan hem gewerkt wordt, daarmee gehele en al bezig en opgenomen is. Die liggen hem het hoogst en laagst. Die zijn hem gedurig in de zin. Daaromtrent werken altijd zijn hart en hersens. Die gaan hem door en weer zijn ziel en gemoed; waarom hij daarvan ook geenszins onwetend kan zijn. Waaraan het dan ook verder blijkt dat nu onder het evangelie, geen voor recht bekeerden wel kunnen erkend worden, die immers niet tenminste enige betamelijke kennis van deze hoofdstukken hebben, en daarvan gezond gevoelen. Aangezien die dat eigen en bijzonder hebben boven alle andere leerstukken, dat zonder de bijzondere hulp, kracht, toedoen en werking daarvan, onder God, de bekering niet pleegt gewerkt te worden. Waarom ook geen ware bekeerden geheel en al daarvan onwetend zijn kunnen. Waaruit wij dan ook besluiten, zoals wij begonnen, dat de voornoemde leerstukken, die wij hierboven tot zes en zes voorgesteld hebben, eigenlijk die leerstukken zijn, die absoluut tot de zaligheid nodig zijn dat men ze in het bijzonder weet en aanneemt. En zo vervolgens, dat men geen geestelijke gemeenschap houden kan noch mag met diegenen die daarvan onwetend zijn, of het tegendeel daarvan drijven. Met één woord, die daarvan niet gezond gevoelen.

Edoch, om hier alle misverstand te weren, en dat men niet zou menen dat er buiten de voornoemde aller nodigste leerstukken, niet zulke hatelijke dwalingen in enige belijders van het geloof zouden kunnen vallen; dat men daarom van elkaar zou behoeven te scheiden; en zo vervolgens dat, als men slechts de voornoemde grondstukken eenmaal geleerd had, dat het niet nodig was naar verdere kennis van de geestelijke dingen te streven; of over verdere zuiverheid van de leer te ijveren; daarom wijzen wij verder aan in de 9^e sectie, dat het wel gebeuren kan dat iemand, die in de voornoemde aller nodigste grondstukken rechtzinnig is, nog evenwel in enige andere leerstukken van de christelijke religie zo hatelijk zou komen te dwalen, dat men hem geenszins voor een waar kind van God zou kunnen begroeten; maar noodzakelijk hem van ons weg moeten doen, of zelf van hem scheiden. Tot nadere opening van deze waarheid, stellen wij uit het Woord van God voor verschillende overwegingen, waarom van de ene meer geestelijke kennis dan van de andere verwacht en vereist wordt; zou men die voor ware kinderen van God begroeten kunnen; en geestelijke gemeenschap met hen houden. Uit de verhandeling van deze overwegingen blijkt het ook dat men in deze handel voor het eerste, zozeer niet te letten op de grote of kleine mate van de kennis, die deze of gene hebben mocht; als wel op de ongeveinsde en oprechte genegenheid, die iemand heeft, of niet heeft, om naar verdere kennis en wetenschap van de geestelijke dingen gedurig te staan. En dat, omdat het niet goed mogelijk is, precies aan te wijzen, hoeveel kennis dat een mens nodig heeft om zalig te worden; zodat hij, als hij juist zoveel heeft, zou kunnen behouden worden; en zoveel niet hebbende, zou moeten verloren gaan. Aangezien er toch (zoals wij boven aanwezen) verschillende overwegingen vallen, waarom billijk van de ene meer verwacht en vereist wordt dan van de anderen. Hieruit besluiten wij dan, dat het aller zekerst is, dat men het daarvoor moet houden, dat iemand die slechts zoveel verlicht is, dat hij die aller nodigste leerstukken, die wij hierboven hebben voorgesteld, in de grond goed verstaat, en dan nog die oprechtheid van het gemoed daarbij heeft, dat hij ongeveinsd voorheeft te geloven alles wat hem voorts uit het Woord van God zal kunnen bewezen worden, en ook voorheeft zelf met alle naarstigheid de waarheid van God meer en meer te onderzoeken; dat zo iemand, zeg ik, voor een waar kind van God zou mogen begroet, en in de staat van de zaligheid te zijn, bekend worden. Al was het schoon zaak, dat hij vooralsnog van veel andere leerstukken onwetende was, of in enige dwaalde. En hiervan spreken wij in het brede op het einde van de 9^e sectie. Gelijk wij tot nader verhoeding van alle misduiding, deze stof wijdlopig en klaar verhandelen in de voorgaande 8^e sectie; waar wij, als wij spreken van het allerlaatste leerstuk dat wij absoluut ter zaligheid nodig stellen, namelijk dat wij besloten moeten zijn naar al de raad van Christus, en naar al Zijn geboden te luisteren en te leven; wel duidelijk ken wijdlopig, blz. 156-159, verklaren, hoe dat dit laatste leerstuk zich zeer ver uitstrekt. En wij wijzen aan dat daaruit volgt dat alle uitgedrukte geboden van God, en alle goddelijke leringen, die aan iemand op enigerlei gelegenheid uit het Woord van God zo bekend gemaakt worden, dat hij overtuigd is dat ze Gods waarheid zijn, moeten noodzakelijk door hem toegestaan en aangenomen worden, zou hij zich kunnen betuigen een wedergeboren kind van God te zijn, blz. 156. Waaruit wij dan nog tot nadere verklaring wel uitdrukkelijk aanwijzen, blz. 157 dat een waar kind van God (die het voornoemde laatste leerstuk noodzakelijk moet aannemen en betrachten) niet lang onwetende zal blijven van enig belangrijk en bijzonder stichtelijk leerstuk van ons christelijk geloof. Maar hij zal allengs in voortgang van tijd meer en meer vorderen tot de bescheiden kennis van allerlei belangrijke en klare leerstukken, die tot de opbouw van het christelijke leven nuttig en nodig zijn, en zo vervolgens die zij in voortgang van tijd moeten geloven en betrachten, zouden zij met gestadige gedurigheid hun reis naar de hemel goed vorderen. Dat alles stellen wij wijdlopig voor. En nog tot overvloed wijzen wij aan in de aanvang van die verhandeling, blz. 156, dat wij juist daarom dit alles zo duidelijk en wijdlopig verklaren, omdat door de bescheiden aanmerkingen daarvan, vele bedenkingen, alsof die voornoemde leerstukken, die wij absoluut tot de zaligheid noodzakelijk stellen, niet voldoende waren, geweerd worden. Daarom wensen wij ook van ganser harte dat terdege hierop gelet wordt. Temeer omdat anders de onachtzame lezers hierop niet lettende, door achteloosheid en zonder oorzaak zouden mogen menen dat wij de ruime geesten een al te ruime deur openden, tot hun ongebonden gevoelen; dat toch geenszins zo is. Zoals dat ook uit het besluit, dat wij op het einde van deze gehele handel maken, voldoende blijkt, blz. 173. Namelijk dat (aangezien het geen mensenwerk is, om verschillende overwegingen die wij hier boven aangeroerd hebben, precies aan te wijzen hoeveel kennis dat juist iemand hebben moet om zalig te worden) het aller zekerst is, dat men in deze handel het daarvoor houdt, dat iemand die slechts zoveel verlicht is, dat hij die aller nodigste leerstukken, die wij hierboven tot zes en zes hebben voorgesteld, in de grond goed verstaat, en dan nog die oprechtheid van het gemoed daarbij heeft, dat hij ongeveinsd voorheeft te geloven alles wat hem voorts uit het Woord van God zal kunnen bewezen worden, en ook met naarstigheid het te onderzoeken en te betrachten, dat zo iemand, zeg ik, voor zoveel de kennis aangaat, voor een waar kind van God, en die in de staat van de zaligheid is, zou mogen erkend worden; al was het schoon zaak dat hij vooralsnog van vele andere leerstukken onwetende was, of in enige dwaalde.

Maar omdat iedereen, zelfs de snoodste ketter van allen, zich hiervan beroemen, dat zij ongeveinsd voorhebben aan te nemen en te geloven alles wat hen uit Gods Woord zal kunnen bewezen worden, dat zij ook zelf alle naarstigheid willen doen om al de waarheden van God uit Zijn Heilig Woord terdege te leren kennen; daarom stellen wij voor in de 10^e sectie, tot nader bericht hierover, en volkomen genoegdoening van de doorzoekende lezer, enige zekere en gewisse proeven, waaraan zij bekend worden, die daar oprecht naar de zaligmakende kennis streven; zoals alle ware kinderen van God plegen te doen; of niet. En zo besluiten wij in de 11^e sectie deze handel, en dit 22^e hoofdstuk, met deze voorstelling; namelijk: dat men al zowel naar de liefde moet oordelen over diegenen die in de leer dwalen, als over diegenen die in de wandel struikelen.

Zo verklaard hebbende welke leerstukken absoluut, of door toevallende omstandigheden, nodig zijn dat iemand bescheiden weet en gelooft, opdat hij voor een kind van God mocht kunnen erkend worden, en vervolgens in een staat zijn met welke men door dulding gemeenschap zou mogen houden, zo gaan wij onderzoeken in het 23^e hoofdstuk, wanneer dat de dulding van de dwalenden, die volgens het bescheid in de voorgaande hoofdstukken bijeengebracht, geoorloofd bevonden wordt, ook welvoeglijk zou mogen gehouden worden. Daartoe bewijzen wij dan in de 8^e sectie, dat niet alles dat enigszins te dulden is, ook direct dadelijk geduld moet worden. Maar dan alleen als men op goede gronden hopen kan, dat de dulding de gemeente van God stichten zal. Dat, omdat het van zeer zware onderzoeking is, namelijk om bekwaam uit te vinden wanneer men zou mogen hopen dat de dulding van de dwalenden, de gemeente van God zou stichten; daarom stellen wij voor in de 2^e sectie, verschillende overwegingen, beide over de gelegenheid van de dwalende personen die in de gemeente van God geduld zouden worden, en van de gemeente zelf die ze dulden zou. Waaraan af te nemen is of de dulding zou stichten of niet.

De overwegingen die wij voorstellen over de gelegenheid van de dwalenden, dat is van degenen die van het gewone gevoelen van de kerk verschillen (want die zijn altijd dwalende personen in de achting van de gemeente) zijn deze zes. 1. Hun opzicht of kwaliteit die zij hebben tot de gemeente van God. 2. Hun menigte. 3. De veelheid van hun dwalingen. 4. De achting die zij over hun dwalingen hebben. 5. Hun gedrag tegen de gemeente van God of hun verschillende partij. 6. Hun gaven van geleerdheid en godzaligheid. Over deze alle hebben wij bijzondere aanmerkingen in de 3^e, 4^e, 5^e, 6^e, 7^e, 8^e en 9^e sectie. Waaraan af te nemen is of de dulding van deze of gene dwalende de gemeente van God zou stichten of niet. En bij gelegenheid van de eerste overweging over de gelegenheid van de dwalende personen, waarover de kwestie van dulding valt, zo verhandelen wij wijdlopig, in de bovengenoemde 4^e sectie van het hoofdstuk, welke leerstukken diegenen moeten weten en aannemen, die met stichting van de gemeente van God in het predikambt zouden kunnen geduld worden. Waar wij ook in het brede spreken van het gebruik van de formulieren van enigheid, en wat daarvan te gevoelen is.

Voorts, wat aangaat de overwegingen die er vallen over de gelegenheid van de gemeente zelf, die de dwalenden zou dulden, zijn voornamelijk twee. De eerste is of er veel rechtzinnigen in die gemeente zijn, die de dulding van de dwalenden toestaan of tegenstaan. De tweede is, of de gemeente tegenwoordig nog in goede vrede en rust is, of in beroerte en verwarring. Welke beide gelegenheden wij overwegen in de 10^e en 11^e sectie; en wijzen aan waartoe zij ons raden.

Zo veel gesproken hebbende van de welvoeglijkheid van de dulding, zo kunnen wij ten laatste tot het onderzoek van de manier van dulding, en welke voorwaarden in de gemeente van God geschieden mocht, waaraan dan ook de welvoeglijkheid van de dulding nog verder bekend wordt. Hiertoe wijzen wij aan dat men terdege moet letten op hetgeen men te doen heeft. 1. De personen die geduld zouden worden. 2. De gemeente die dulden zou.

Wat aangaat de dwalende personen die geduld zouden worden, daarover wijzen wij aan hoe dat, opdat hun dulding stichtelijk in het werk zou kunnen gesteld worden, het nodig is, dat zij enige billijke voorwaarden, die de kerk van God, die ze zou dulden, voorschrijft, ook consciëntieus betrachten. Waarvan wij er vijf voorstellen. De eerste is dat de verschillende personen, die in de gemeente van God geduld worden, eenvoudig, duidelijk en zonder arglistigheid verklaring doen van hun gevoelen, over al die leerstukken, die door de gemeente waarin zij zouden geduld worden, reeds in de formulieren van enigheid aangenomen en voor Schriftmatig gekend zijn. Dat wij in de 1^e sectie wijdlopig (en zoals wij achten onweerlegbaar) bewijzen geheel billijk te zijn. De tweede voorwaarde is, dat de verschillende personen waarover de kwestie van de dulding valt, zich alleen houden aan die gemeente met haar gezusters, waarin dat zij geduld zouden worden, sectie 2. De derde is, dat zij ook oprecht arbeiden om door alle behoorlijke middelen de verschillen neer te leggen, sectie 3. De vierde is dat zij ook trouw de hand bieden, om alle wederpartijders van de gemeente te weerstaan, en zich wel wachten dat zij geen sektarischen aansnoeren, noch dwalende geesten aanhouden, sectie 4. De vijfde en laatste is, dat zij hun verschillend gevoelen òf geheel bij zich houden, òf immers alleen zeer bescheiden voorstellen, sectie 5. Waar wij ook aanwijzen hoe dat het zou mogen belegd worden met de minste kwetsing van de enigheid van de gemeente; ja, met enige stichting.

En zoveel spreken wij van de voorwaarden die betracht moeten worden door diegenen die in enige dingen van het gemene gevoelen van de kerk verschillende, evenwel daarin zouden geduld worden. Wat aangaat nu hetgeen de gemeente van God in het beleid van de dulding te betrachten heeft, daarover stellen wij vier dingen voor. Het eerste is dat de gemeente van God in het beleid van de dulding, van de waarheid helemaal niets mag laten vallen, toegeven, of afbreken, sectie 6. Waar wij ook wijdlopig verklaren wat het is van de waarheid niets te laten vallen, toegeven of afbreken; en hoe dat de gemeente van God wel een andere in een dwaling verdragen kan, zonder toch van de waarheid iets te laten vallen, toegeven of afbreken. Het tweede is dat de gemeente van God de dwalenden alleen dulden mag, met duidelijke betuiging dat zij het liever anders zag, sectie 7. Het derde is, dat ze de dulding van de dwalenden niet langer mag voortzetten, dan die bevonden wordt te stichten, sectie 8. Het vierde en laatste is, dat de dulding van de dwalenden behoort te gebeuren met rijp beraad en goede bewilliging van al die gemeenten, die zich tezamen in één belijdenis uitdrukkelijk verbonden hebben, sectie 9. Waar wij ook aanwijzen dat daartoe geheel nodig is, dat een nationale synode onder ons belegd wordt; waarin op alles rijp gelet; en hetgeen door de overtuiging van de waarheid niet kon geëindigd worden, door die overreding van de liefde tot dulding op de beste voet dat mogelijk zou zijn, nog mocht geschikt en gevoegd worden, tot de beste vrede en enigheid van de gemeente, en voortplanting van de waarheid van God. Van welk beleid van de synode en de noodzakelijkheid daarvan wij breder spreken in het 29^e hoofdstuk, sectie 5,6,7.

Ziet, zo verhandelen wij het tweede bijzondere middel, dienstig om de beroerten die in de gemeente van God ontstaan, neer te leggen; namelijk de overreding van de liefde. Maar omdat de ervaring leert dat de wrevel van sommige mensenkinderen zo groot is, dat zij noch door de overtuiging van de waarheid, noch door de bespreking van de liefde, tot enige redelijkheid of stilte kunnen gebracht worden, daarom gaan wij ook onderzoeken in het 25^e hoofdstuk, het derde bijzondere middel; waardoor de gemeente van God in haar voorvallende zwarigheden enigszins geholpen kan worden. Dit is de lichamelijke dwang van de autoriteit. Daardoor verstaan wij de lichamelijk, burgerlijke en wereldse macht van de eerwaardige overheid; waarmee diegenen die noch door de overtuiging van de waarheid, noch door de bespreking van de liefde bewogen kunnen worden, om zich ten opzichte van de gemeente van God recht te gedragen, gedwongen worden hun moeilijk en schadelijk bedrijf na te laten. En hierover verhandelen wij in verschillende hoofdstukken deze vijf dingen.

1. Eerst onderzoeken wij of door deze dwang van de autoriteit het geweten enigszins kan gedwongen worden, of niet.

2. Ten tweede bewijzen wij dat het de schuldige plicht is van de eerwaardige overheid, dat zij hun dwingende macht soms aanleggen in godsdienstige zaken.

3. Ten derde wijzen wij aan over welke godsdienstige zaken de overheid haar lichamelijke dwingende macht heeft aan te leggen.

4. Ten vierde verklaren wij in welke gevallen de overheid dadelijk haar dwingende macht behoort aan te leggen.

5. Ten laatste verhandelen wij ook, hoe en op welke wijze dat de overheid haar dwingende macht over godsdienstige zaken moet aanleggen.

Wat aangaat het eerste, namelijk of door de lichamelijk macht van de overheid, het geweten gedwongen kan worden of niet; daarvan spreken wij in het 26^e hoofdstuk. En wij bewijzen uit de aard van het geweten zelf, dat dit eigenlijk te spreken niet gebeuren kan.

Wat aangaat het tweede, dat het de schuldige plicht is van de eerwaardige overheid, haar lichamelijke dwingende macht soms aan te leggen in godsdienstige zaken, dat bewijzen wij in het 27e ^hoofdstuk. Hier nemen wij in verschillende secties, verschillende tegenwerpingen van enige al te vrije geesten weg, die dit bedrijf voor een hatelijke gewetensdwang schelden. En op gelegenheid daarvan bewijzen wij onder andere dingen meer, dat, alhoewel men de mensenkinderen de ware religie en het geloof niet kan aan noch afdwingen, dat het toch geheel geoorloofd en welvoeglijk is, dat men ze dwingt tot de middelen waardoor de ware religie en het geloof in de harten van de mensen pleegt gewerkt te worden, sectie 3. Dat toch met alle bescheidenheid gebeuren moet, zoals in de navolgende hoofdstukken verklaard wordt.

Wat aangaat het derde, namelijk over welke godsdienstige zaken de overheid haar lichamelijke macht heeft aan te leggen; daarvan spreken wij in het 28^e hoofdstuk. En wij stellen daarover deze vaste regel, namelijk, dat de lichamelijke dwang van de autoriteit (zoals ook de geestelijke) alleen zich besteden mag om te doen gelden, dat de Heere Jezus de enige Wetgever van Zijn gemeente, ten goede van Zijn kerk heeft verordend en ingesteld. En tot verdere verklaring daarvan bewijzen wij in de 1^e sectie, dat het zeer grot gemak baart, dat ook niemand enige dwang gebruikt in godsdienstige zaken, dan alleen om de geboden en verboden van Christus te handhaven. En op gelegenheid daarvan, wijzen wij ook aan dat, zoals het de eerwaardige overheid vrij staat, ook in kerkelijke zaken haar lichamelijke macht aan te leggen tegen de wrevelingen, tot handhaving van de geboden van Christus, wie het lief of leed is; dat zo eveneens de gemeente van God ook vermag (naar het voorbeeld van de godzalige en vrijmoedige Daniël, Dan. 6:10) al de geboden van Christus, die haar gegeven zijn, in het werk te stellen; al is schoon het gebod van de overheid daar tegen, sectie 2. Waar ook het hatelijk nageven, dat de voorgangers van de kerk, die de geboden van Christus vrijmoedig zoeken te betrachten, staan naar een moedige collateraliteit (raden die de overheid terzijde staan) naast de eerwaardige overheid, naakt ontdekt en weggenomen wordt. Dan verklaren wij ook, aangezien de lichamelijke dwang van de autoriteit niet mag aangelegd worden, dan alleen om de geboden en verboden van Christus te doen gelden, hoe dat er uit volgt dat de eerwaarde overheid haar lichamelijke macht over de godsdienstige zaken niet mag aanleggen, dan op het goed, vast en grondig bescheid van de Heilige Schrift. Aangezien in de Heilige Schrift alleen de geboden en verboden van Christus te vinden zijn, en voorgesteld worden. En tot nadere opening daarvan verhandelen wij in de 3^e sectie deze twee dingen. Eerst dat de eerwaarde overheid in het aanleggen van haar lichamelijke macht over godsdienstige zaken, niet moedig mag volgen het enkele gevoelen en goeddunken van haar eigen hersens, zonder vast bescheid uit de Heilige Schrift te hebben. Ten andere, dat zij ook niet blindelings mag volgen het bloot zeggen van de kerk; zoals dat in het heersende pausdom gebeurt. Want toch, zoals wij daar wijdlopig bewijzen: noch het bloot zeggen van de kerk, noch ook het bloot gevoelen van de overheid, doet voldoende bericht aan de gewetens van de mensen in godsdienstige zaken; maar alleen het vaste en grondige bescheid van de Heilige Schriftuur. Waaruit wij dan ook gelegenheid nemen om te bewijzen dat de eerwaardige overheid alle naarstigheid moet doen, om de godsdienstige zaken, waarover zij haar macht zou aanleggen, uit de Heilige Schrift terdege goed te verstaan. En hiertoe wijzen wij verschillende redenen aan die vast gaan. En wij nemen ook deze tegenwerping weg, alsof wij dit stellende, vereisten dat de overheden volkomen theologanten wezen zouden; dat wij bewijzen geenszins uit de voornoemde voorstelling te volgen, sectie 4. Daarna, tot besluit van deze handel en tot volkomen bericht van de eerwaardige overheid, verklaren wij ook in de 5^e sectie, hoe de eerwaardige overheid de goddelijke waarheid over enig verschilpunt, in de Heilige Schrift het beste zouden mogen uitvinden.

En zoveel spreken wij van het derde. Wat aangaat het vierde, dat wij boven voorstelden, namelijk in welke gevallen de eerwaarde overheid haar dwingende macht vermag en behoort aan te leggen, daarvan spreken wij in het 29^e hoofdstuk. En wij wijzen aan:

1. Eerst, dat, alhoewel de eerwaarde overheid alle mogelijke naarstigheid aanwenden moet, dat al de geboden en verboden van Christus onder het volk mochten gelden en standgrijpen, het toch geenszins raadzaam is, dat in alle gevallen de lichamelijke macht van de autoriteit daartoe zou aangelegd worden. Maar het is nodig dat tevoren de geestelijke middelen van de onderrichting beproefd worden. En als die niet kunnen helpen, dan moet noch de lichamelijke dwang (als zijnde de uiterste remedie) niet aangelegd worden, dan alleen in zulke gevallen, waar dat door de overreding van de liefde geen dulding van de dwalenden vallen kan in de gemeente van God.

2. Ten tweede, dat de eerwaarde overheid haar lichamelijke macht wel direct mag aanleggen, om die geboden van Christus te doen gelden, die ook bij hen, die ze niet onderhouden, buiten dispuut staan. Dat toch moet verstaan worden van grove fouten en vergrijpen. Hoedanig wij enige aanwijzen. Want anders, mindere gebreken tegen de geboden van Christus, waarin de mens uit zwakheid tegen zijn wil valt, moeten naar de christelijke liefde verdragen en liever gebeterd worden door heilige aanspraak, dan door lichamelijke dwang, sectie 1.

3. Ten derde, dat ook de eerwaardige overheid haar lichamelijke macht wel direct mag aanleggen tegen diegenen, die ze bevindt hardnekkig te dwalen in godsdienstige zaken, sectie 2.

4. Ten vierde, dat zeer teer gehandeld moet worden met diegenen, die door de band van hun geweten in enige dwaling verstrikt liggen, sectie 4. Waar evenwel aangewezen wordt, dat in sommige gevallen zulken nog mogen gedwongen worden tot de middelen van betere onderrichting; en belet dat ze er geen verleiden. En op gelegenheid daarvan wijzen wij ook enige opmerkelijke onderscheidingen aan tussen deze lieflijke en heilzame dwang van de vrome christelijke overheden, en de bloedige wrede en hatelijke gewetensdwang, die in het pausdom gepleegd wordt.

5. Ten laatste verklaren wij ook wijdlopig van de 4^e sectie af tot het einde van het hoofdstuk, dat de eerwaarde overheid haar lichamelijke macht niet direct behoort aan te leggen om haar bijzonder gevoelen te doen gelden in de gemeente van God. En daartoe wijzen wij vooreerst tweed redenen aan in de 4^e sectie. De eerste reden is, omdat van het geloof van de kerk, de kerk zelf moet oordelen. De vastigheid van deze redenen openen wij daar verder, en bewijzen dat al van het eerste af elke christelijke gemeente (dat is [in deze handel] een menigte van bijzondere gelovigen, afgescheiden van de wereld, en in de Naam van Christus in één vergadering verzameld) macht ontvangen heeft, niet van de overheden van de wereld, maar van de Heere Christus, om al haar dingen zelf te verrichten; namelijk door zulke personen en voorgangers, als zijzelf daartoe verkiest en stelt, volgens Gods Woord; en zelf te oordelen al diegenen die binnen haar zijn, 1 Kor. 5:12; zij zijn groten of kleinen, wie zij wezen mochten. Daaruit besluiten wij dan dat de eerwaarde overheid, tot haar inkomende, die macht van de kerk niet vermag aan zich te trekken. Maar ze is gehouden die macht bij de gemeente van God te laten, en die ten goede van de gemeente te handhaven tegen allen die het zouden willen krenken. En dit bewijzen wij met vier bijzondere onder-redenen. De andere reden is, omdat, zoals wij boven gehoord hebben, de eerwaarde overheid door haar lichamelijke macht het rechte geloof of het rechtzinnige gevoelen, dat zij menen te hebben, niemand aan kan dwingen. Maar ze kan alleen door de lichamelijke macht de verschillende personen dwingen tot het gebruik van de middelen van onderrichting. Daarom is het de schuldige plicht van de eerwaarde overheid, als die enig ander gevoelen heeft in godsdienstige zaken, dan de gemeente van God daartoe zij behoort, dat zij niet haar eigen gevoelen met geweld de gemeente van God opdringt; maar dat zij in het gevoelen van haar zwakheid, bedenkende dat zij wel zelf nog zou een misgreep zou mogen hebben, en de kerk het rechte, die (zo desnoods) aanporren tot de middelen van onderrichting. Het middel van onderrichting in dusdanige gelegenheid is het houden van een synode, volgens het bescheid van Gods Woord en de praktijk van de christelijke kerk van alle tijden.

Edoch, aangezien velen, en die niet van de geringste, zich stellen tegen dit middel van onderrichting, daarom spreken wij hiervan ook wijdlopig in verschillende secties. En eerst en vooral beantwoorden wij al de tegenwerpingen die wij hebben kunnen vernemen; welke zij voortbrengen, die laten verluiden dat het noch noodzakelijk, noch raadzaam, ja, kwalijk te doenlijk is, dat men in deze tegenwoordige gelegenheid van onze gemeente een synode zou beroepen, sectie 5. En wij bewijzen naar ons achten wel vast, dat, ja, het nodig, raadzaam en geheel wel doenlijk is. En tot overvloed wijzen wij ook wijdlopig aan hoe dat men de synode het best zou mogen beleggen, om alle gevreesde ongemakken vanuit het midden daarvan dadelijk te weren, sectie 6. En wij voegen in de 7^e sectie nog enige andere overwegingen daarbij, waaruit het nog breder blijkt dat het geheel nodig is dat er een synode beroepen wordt, tot bevrediging van de gemeente van Christus hier in het land.

Nu, maar aangezien wij bemerken dat de vrees, die enigen hebben, dat de synode gemakkelijk enig besluit zou mogen maken over de kerkelijke zwarigheden, dat de eerwaarde overheid, na alle bijgebrachte redenen, evenwel niet zou kunnen toestaan of voor goed keuren; daarom gaan wij (stellende buiten dispuut om voornoemde redenen, dat het houden van een synode daarom niet mag geschort worden) naarstig onderzoeken in de 8^e sectie, hoe dat de eerwaarde overheid zich behoort te gedragen tegen een besluit van de synode, dat zij oordeelt verkeerd en onschriftmatig te zijn.

En tot bericht over deze zaak die zeer zwaar is, wijzen wij aan dat men op vier dingen goed behoeft te letten. Die wij kort achter de andere voorstellen, beginnende blz. 313 op het einde, daar de lezer die alle als met één oogopslag mag overzien.

Ziet, al deze dingen, en welke dergelijke er nog meer mochten zijn, moeten in overweging genomen worden om goed bericht te doen over de voornoemde zwarigheid. Zo betrachten wij ook vervolgens, een oog daarop hebbende, om in het bijzonder enige opening te doen over de voornoemde vraag, en spreken van die alle wijdlopig in de voornoemde sectie, en op gelegenheid daarvan verhandelen wij nog deze bijzondere dingen.

1. Eerst, wat te houden is van het recht van patronaatschap, of dergelijke pretenties; die, met de duisternis van het pausdom ingekropen zijnde, strekken tot verkorting van het recht van de kerk, dat de Koning Jezus haar gegeven heeft, blz. 322,323.

2. Ten tweede dat, wanneer de gemeente van God enig besluit in goede orde en wijze gemaakt heeft, dat de overheid niet smaakt, dit besluit door de overheid niet verhinderd noch belet kan worden door de lichamelijke macht, zonder wel bijna een gehele verwoesting en verstrooiing over die gemeente te brengen. Zoals wij dat verklaren en bewijzen, blz. 326,327. Dat een geheel tragische zaak is. Daarom wijzen wij daaruit aan dat het helemaal in deze gelegenheid raadzaam is (tenzij dat het besluit zelf strekt tot verwoesting van de gemeente, blz. 332,332) dat de eerwaardige overheid haar lichamelijke macht stil houdt; en die niet verder aanlegt dan zij dienstig zijn kan om aan de gemeente van God betere middelen van onderrichting te beschikken; of misschien God gaf dat zij daardoor tot bekentenis kwam van haar misgreep, als zij enige heeft, blz. 328-330. En voorwaar, aangezien men zelfs particuliere lidmaten, als die slechts niet hardnekkig dwalen, of in punten die absoluut tot de zaligheid nodig zijn, niet behoort aan te gaan met de dwingende macht, maar door de verspreking van de liefde vriendelijk te dulden; zoals wij boven wijdlopig bewezen hebben; daarom moet dat immers veel meer gepraktiseerd worden tegen de gemeente van God zelf. Want indien iemand, zo is immers de gemeente van God zelf vrij wel deze verschoning waard. En het zouden voorwaar wel ondankbare kinderen zijn (hoe groot zij ook zijn mochten) die in dit geval de waarde bruid van Christus, en hun aller moeder (want dat is ook elke particuliere gemeente ten aanzien van haar bijzondere lidmaten) hart over hals zou dringen, en geen verschoning waard achten.

3. Ten derde trachten wij nog tweeërlei soorten van mensen te voldoen, die wij duchten dat met de voornoemde handeling (daarover, wat de eerwaardige overheid behoort te doen, wanneer een synode of de gemeente van God, daarvan ook de zorg aan de eerwaarde overheid betrouwd is, enig besluit gemaakt heeft, dat zij niet voor goed kan keuren) niet wel tevreden zullen zijn. De eersten zijn diegenen, ie de privileges van de kerk zeer ijverig voorstaan. De tweeden, diegenen, die de autoriteit van de overheden in kerkelijke zaken zeer hoog verheffen en zeer wijd uitstrekken.

De eersten duchten wij, dat zij zich daarover zullen beklagen; alsof door de voornoemde handeling in feite de gehele zaak van de kerk afgeschoven wordt in de handen van de overheden. En dat hun nog, zoals het al gezegd is, het laatste en hoogste oordeel over alle kerkelijke zaken in feite gegeven wordt. Aangezien er volgt uit de voornoemde handeling, vergeleken met hetgeen ook verhandeld is, hoofdstuk 28, sectie 3, dat, zo gauw als de overheid zal oordelen dat enig verschilpunt, dat in de gemeente is, zo belangrijk is dat ze tot handhaving van haar gevoelen daarover, haar lichamelijke macht behoort aan te leggen, de kerk van God dan direct haar vrije oefening zal verliezen; en dat onder een christelijke overheid. Hierop voegen wij tot antwoord, blz. 332-335, dat het geenszins zo is. En wij geven daarvan twee redenen. Eerst, omdat de overheid in al deze handelingen niet gewezen wordt tot haar eigen gevoelen, zin of hoofd; maar tot het Woord van God en de instructie van Christus; die gelden moet beide over overheid en kerk, over één en over al; waarnaar zich daarom ook beide overheid en kerk aanstellen moet, of schuld dragen voor God, Die hen allen eenmaal oordelen zal. Ten andere, omdat ook uit al hetgeen wij gesteld hebben, er geenszins volgt dat de christelijke gemeente niet zou vermogen de kerkelijke censuren tegen de overheid aan te leggen; wanneer zij zou bevinden dat de overheid, zich vergrijpende in godsdienstige zaken, haar lichamelijke macht daarover verkeerd begon te gebruiken. Maar veeleer volgt het tegendeel uit de voornoemde handeling; zoals wij breder aanwijzen, blz. 334. Daar voegen wij nog tot verdere voldoening bij, deze bedenking, dat waarlijk de zaken van de mensenkinderen, hoe die ook zijn mochten, zo vol van moeilijkheden, ongemakken, en verwarringen zijn, omwille van de zonde, dat, hoe men die ook neemt, heft, legt en schikt, dar altijd wat oneffens overblijft, dat de menen niet genezen. Maar dat aan de directe voorzienigheid van God bevolen zijn. En dit passen wij op de voorgaande handel, blz. 335. En zoveel zeggen wij tot voldoening van diegenen die de privileges van de kerk zeer ijverig voorstaan.

Maar nu aangaande de anderen, namelijk diegenen die de autoriteit van de overheid zeer hoog verheffen. Dezen duchten wij dat ze zich ook beklagen zullen, alsof wij de eerwaardige overheid in godsdienstige zaken zoveel niet toelieten als haar toekomst. Want zij houden het daarvoor, dat, ja, de eerwaardige overheid de lichamelijke macht die zij van God ontvangen heeft, altijd daadwerkelijk behoorde aan te leggen, om al de waarheid, die God haar geopenbaard heeft, te handhaven. Hierop voegen wij tot antwoord, dat het waarlijk geenszins zo behoorde te gebeuren. En wij bewijzen het vast, naar ons achten, met deze bondige reden. Namelijk, dat als het al blijkt dat iemand macht heeft om iets te kunnen doen, hij dan nog recht moet hebben om het te mogen doen, zou hij in het aanleggen van zijn macht, zijn geweten goed bewaren. En deze reden verklaren en verhandelen wij wijdlopig, blz. 336-340. En wij wijzen aan dat, zoals de gemeente van God enige dwalende lidmaten verdragen en dulden moet, zonder die direct uit te sluiten; en gelijk de predikanten en de gewone lidmaten, de gemeente van Gode, die zij achten ergens in te dwalen, verdragen en dulden moeten, zonder daarom direct van de gemeenschap van die gemeente te scheiden; dat zij anders doen konden; dat zo evengelijk de overheid de gemeente van God verdragen en dulden moet, die zij oordeelt ergens in te dwalen; zonder daarom direct haar lichamelijke macht daartegen aan te leggen. Als slechts de dwaling niet is in punten die absoluut tot de zaligheid of tot de opbouw van de kerk nodig zijn. Daarbij voegen wij nog tot nadere voldoening deze twee bedenkingen, blz. 341,342, die wij de eerwaardige overheden geven te overleggen. Eerst dat de eerwaardige overheid op geen grond van de Heilige Schriftuur zich meer bijstand van de Geest in haar ambt en bediening kan beloven, dat een predikant of andere die getrouw is in zijn beroep, zich beloven kan in zijn ambt en bediening, 2 Kron. 16:9. En dat het toch zo staat met de gemeente van Christus, dat, zou iemand mogen bestaan zich wat meer recht aan te nemen om zijn macht, die hij heeft, zoals die is, daar tegen aan te leggen, in enige gevallen waarin anderen hun macht, zoals die ook is, niet zouden mogen aanleggen; dat moest dan gebeuren uit kracht daarvan, dat hij meer verzekerd kon zijn van de hulp en bijstand van de Geest in zijn bediening, dan een predikant of andere, die toch trouw is in zijn beroep, zou kunnen wezen in het zijne. Ten andere wensen wij dat zij dit ook terdege bepeinzen, namelijk dat de Heere onze God, in grote wijsheid, tot zaligheid van de eerwaardige overheden, de zaken zo belegd heeft, dat waar haar macht in wereldse dingen zo uitermate groot en onbepaald is, zoals wij hierboven, hoofdstuk 28, verstaan hebben, zij nog iets op aarde hebben zouden (en dat zelfs het aller schoonste dat de wereld heeft) waarvoor zij zichzelf hadden te verootmoedigen; opdat zij daardoor mochten weerhouden worden van vervloekte hoogmoed en verdoemelijke ongebondenheid, blz. 342.

4. Ten laatste, opdat de hoge overheden, daarom dat de macht van de kerk van Christus, door het voornoemde bescheid zeer uitgerekt schrijnt te zijn, en de hare bepaald te worden in kerkelijke dingen, niet enige jaloezie tegen de kerk van Christus zouden opnemen, en haar macht voor verdacht houden, alsof het een macht en heerschappij was die haar macht of heerschappij zou overdwarsen en in de weg staan; zo bewijzen wij, blz. 343-345, dat de macht van de gemeenten van Christus de macht van de overheden niet verkleint, maar liever versterkt.

En ziet, dit is het kort bescheid van hetgeen wij zeer wijdlopig verhandelen aangaande het vierde hoofdstuk, dat wij voorstelden over de gelegenheid van de lichamelijke macht van de autoriteit. Namelijk in welke gevallen de overheid haar lichamelijke dwingende macht over godsdienstige zaken mag en behoorde aan te leggen. Nu volgt dat wij spreken van het vijfde en laatste. Dit is: hoe en op welke wijze dat de eerwaardige overheid haar dwingende macht over godsdienstige zaken moet aanleggen. Daarvan spreken wij in het 30^e hoofdstuk. En omdat het voor het merendeel is af te nemen uit hetgeen door ons hiervoor aangewezen is, daarom verhandelen wij daarover maar kort deze drie dingen.

1. Eerst en vooral, dat de lichamelijke dwang die de eerwaardige overheid tegen de dwalenden zou aanleggen, altijd vergezelschapt moet zijn met alle nodige en krachtige middelen van onderrichting. Of misschien de dwalenden door de overtuiging van de waarheid nog ten laatste tot het rechte gevoelen kon ingewonnen worden.

2. Ten tweede dat de eerwaardige overheid haar lichamelijke dwang tegen de dwalenden moet aanleggen, zonder alle partijdigheid. Als de gelegenheid van de dwalenden zeer gelijk is, dan mag zij de straf niet ongelijk maken; noch de ene beledigen en hart over hals dringen, en de andere verschonen en door de vingers zien.

3. Het derde en laatste is dat de eerwaardige overheid gestrenger door haar lichamelijke macht aanspoort tot opschorting van de praktijk van hun dwaling, dan tot het nakomen van de praktijk van de waarheid. Daaruit wijzen wij ook aan dat de eerwaardige overheid zeer voorzichtig moet zijn, hoe zij haar onderzaten of enigen daarvan, de ondertekening van haar eigen gevoelen en de besluiten in godsdienstige zaken opdringt, omdat dit gewoonlijk uitermate veel zwarigheden baart. Daarvan stellen wij het bescheid voor, blz. 348.

En zoveel spreken wij van de bijzondere middelen waardoor de verschillende gezindheden in de leer van uit het midden van de gemeente, tot vrede daarvan geweerd mocht worden. Nu volgt dat wij spreken van de verkeerde handelingen die bij gelegenheid, en tot voorstand van de verschillende gezindheden, onderling door de verschillende personen veeltijds gepleegd worden. Daarvan handelen wij in het 31^e hoofdstuk. Waar wij aanwijzen dat dit dikwijls meer oorzaak van verwarring en moeilijkheid is in de gemeente van God, dan wel de verschillende gezindheden zelf. Daarom houden wij het ook daarvoor dat het de schuldige plicht van beide de verschillende partijen is, dat zij ernstig trachten naar een liefhebbend en vreedzaam gemoed. Opdat de verkeerde handeling, die niet weinig moeite baart, mocht geweerd worden, tot betere bevrediging van onze gemeenten.

Maar aangezien iedereen zich roemt van het vreedzaam gemoed, daar het toch van velen zeer ver is, daarom maken wij in de 1^e sectie een beklag daarover, dat het vreedzaam gemoed, daar iedereen zich van roemt, onder de verschillende partijen zo weinig te vinden is. Zoals wij dat alles daar uit hetgeen onder ons omgaat wel duidelijk bewijzen. Hierbij voegen wij dan enige remedies hiertegen in de 2^e sectie. Daar wijzen wij eerst en vooral aan, dat wij wel op onze hoede moeten zijn, tegen de verdoemelijke raad van de heilloze mensen, die daar drijven dat de oorzaak is, nu en dan, enige verschillen te voeden, ook onder de gezalfden, (zoals zij spreken) om zo enigszins de nauwe verbintenis die onder hen is los te maken; waardoor zij anders zouden mogen bestaat hun orde te hoog te verheffen. Ten tweede, dat wij allen terdege overleggen, dat namelijk al hetgeen onze welmenende tegenpartijen (want van zulken spreken wij hier alleen) tegen ons drijven in godsdienstige verschillen, door hen daarheen gericht is om ons, zoals zij menen, tot het opperste goed te helpen, en uit de dwaling in de rechte weg van de zaligheid te stellen. Ten derde dat wij terdege overwegen alles dat wij hierboven, hoofdstuk 21, van de gronden van de dulding gezegd hebben. Opdat wij daaraan bekennende de zwakheden beide van ons en van de andere mensen. Hieruit nemen wij gelegenheid om medelijden te hebben met de dwalenden, en ze matig te verdragen. Ten laatste dat wij ook gedenken dat wij immers de bekering van de zielen van degenen die zich tegen ons stellen, voorhebben in onze bemoeiingen over godsdienstige zaken. Maar nu gaat dit vast, dat wij door bittere handelingen onze medemensen nooit zullen inwinnen tot ons gevoelen; maar meer en meer vervreemden. Daarom kunnen wij ook niet door duivelse wapens, als is, schimpen en schelden, aan het koninkrijk van de duivel enige afbreuk, en aan het Koninkrijk van God geweld doen. Ziet, deze middelen tot wering van de verkeerde handelingen, stellen wij voor, en verbreiden ze. Daarbij voegen wij nog, blz. 356, een andere bedenking. Namelijk dat wij onszelf altijd vaardig en gereed houden moeten, om ook graag van onze wederpartijders wat goeds te leren; als zij het ons slechts maar kunnen voorstellen. Dat wij aanwijzen dat in grote mate zou moge strekken om de gemoederen te verenigen; immers dat het gewis zou mogen dienen om enige misbruiken onder ons te beteren. En zo besluiten wij deze handel met deze waarschuwing, dat alhoewel wij ons wel wachten moeten dat wij generlei verkeerde handeling plegen tegen geen dwaalgeesten, wij toch niet gehouden zijn, ja, niet mogen, onszelf vriendelijk en gemeenzaam aan te stellen jegens allen die daar laten verluiden, dat zij met hun leer en drijving enkel en alleen ons welvaren en de zaligheid van onze ziel zoeken. Want er schuilt hierin veel bedrog.

Nu, bij gelegenheid van die laatste waarschuwing verklaren wij in het 32^e hoofdstuk dat er een heilige ijver is onder de rechtzinnigen, die zich pleegt vurig op te maken tegen alle doortrapte verleiders. En omdat er onder velen, beide groten en kleinen (door gebrek van de aard van de heilige ijver recht te kennen) zeer leep dikwijls gesproken wordt van de hevigheid van de theologanten in hun verschillen; alsof het de aller impotentste en korzeligste mensen waren die er kunnen uitkomen; daarom gaan wij bewijzen dat het waarlijk onder de theologanten met hun verschillen zo jammerlijk niet staat (in vergelijking met de andere mensen) als sommigen wel laten verluiden en breed uitmeten. En daartoe brengen wij drie bondige bewijsredenen. De eerste reden is, omdat de godsdienstige verschillen, waarmee de theologanten zich bemoeien, de aller belangrijkste zaken aangaan, die er uitkomen, ja, de verbreiding van de eer van de grote God, en de zaligheid van de arme verloren mensen. En zo weten wij allen dat het daar altijd zo toegaat, dat, hoe de belangrijker de zaak is waarover het verschil valt, hoe heviger het verschil wordt. De tweede is, omdat de theologanten in het bijzonder belast is, vanwege de grote God, Die zij in de geest dienen, met een grote en zware betuiging, dat zij het gebod en de waarheid van God onbevlekt en onstraffelijk zouden houden, tot de verschijning van onze Heere Jezus Christus, 1 Tim. 6:14; ja, daarvoor strijden zouden, Judas :3, met hun geestelijke wapenen, 2 Kor. 10:4; zonder enig aanzien van personen, Deut. 33:9. Wat een wonder is het dan, dat de theologanten, zo in geweten aangespoord zijnde door Gods gestrenge gebod, ook met alle dappere ernst betrachten hun last uit te voeren? En waarom zullen wij niet liever die ernst van hen, duiden een vrucht te zijn van haar getrouwheid tot de dienst van God, dan een wortel van bitterheid, die voortschiet uit impotentie en onbesuisdheid van het gemoed? De derde en laatste is, omdat de godsdienstige zaken de theologanten allernaast aan het hart liggen; omdat hun de wacht en de zorg daarover het allermeest betrouwd is. Nu, wat is er meer algemeen, dan dat men de meeste ernst toont over hetgeen dat ons naast aangaat, en waar ons hart het meest op gesteld is? En op gelegenheid daarvan wijzen wij aan, blz. 361, dat de reden, waarom vele lieden, onder grote en kleinen, zich zo gematigd, zo voegzaam, zo gemakkelijk, zo rekkelijk en zo redelijk zogenaamd aanstellen in godsdienstige zaken; dat zij zo gereed zijn omwille van de vrede veelal toe te geven, en als van hun recht te laten vallen, dikwijls daarvan alleen voortkomt, omdat de godsdienstige zaken hun helemaal niet ter harte gaan. Dit wordt daaraan bekend, dat die lieden, die zich gisteren zo gezeglijk en gemakkelijk tonen over godsdienstige verschillen; heden, als ze maar in verschil geraken met hun geburen over de loop van een goot of zo, zich zeer hevig, zeer hard en ongezeglijk aanstellen, blz. 361. Hier voegen wij nog bij uit de Heilige Schrift, blz. 362, tot overvloed en verdere verschoning van de theologanten, enige heilige bewegingen van ijver, waardoor de heilige mannen van God als buiten zichzelf zijn weggerukt. Waaraan het dan genoeg blijkt dat het ons zo vreemd niet moet dunken, wanneer wij enige mannen van God zien, door de vurige ijver van de geest over goddelijke dingen met alle ernst gedreven te zijn. En bij gelegenheid daarvan, waarschuwen wij, blz. 362, al diegenen die dat hun wijsheid maken, dat zij zich onthouden kunnen van die vurigheid in de dienst van de Heere; die zij zien dat iemand die dat heeft, juist daarom voor een schielijk mens geacht wordt; en betrachten al hun bedrijf over godsdienstige zaken zo gematigd te beleggen, dat iedereen en heel de wereld hen mocht prijzen over hun bescheidenheid.

Edoch, aangezien het ook dagelijks bevonden wordt dat niet alle vurigheid in godsdienstige zaken de rechte ijver van de Geest is, ja, dat er zowel een vurige tong is die van de hel ontstoken is, Jak. 3:6, als er een vurige tong is die van de hemel afkomt, Hand. 2:23; waardoor het huis van de Heere niet vriendelijk verwarmd maar wreed in brand gestoken wordt; waardoor ook bij velen een kwaad gerucht over de recht ijver gebracht wordt; daarom stellen wij tot onderscheiding van de rechte en valse ijver, verschillende proeven voor dan de recht gematigde ijver; waardoor verschillende verkeerde ijveraars ontdekt worden. En deze handel begint op blz. 364. Daarin verhandelen wij de bijzondere proeven, die wij vele voorstellen, maar zo kort, zodat de lezer ze daar haastig over kan lopen.

Dit alles zo belegd hebbende, besluiten wij ten laatste het gehele boek, hoofdstuk 33, met een heilzame aanspraak tot de overheid, de kerkendienaars, en alle belijders van het geloof. Dit is daarheen gericht om ons allen op te wekken tot het betrachten van de reformatie van de zeden; volgens het bescheid hierboven in hoofdstuk 8 aangeroerd. En zo met een christelijk gebed tot God de Allerhoogste, besluiten wij dit boek.

Hier kan het nu niet helpen dat men zou willen drijven op grond van de redenen van Paulus, 1 Kor. 14:40, Laat alle dingen eerlijk en met orde geschieden; dat het ook van God aan de mensen vrijgelaten is, iets in de dienst of in de gemeente van God (waarvan hier gesproken wordt) in te voeren, boven hetgeen God Zelf verordend heeft; als zij slechts zullen oordelen dat het eerlijk en ordelijk is. Want de voornoemde plaats zo opgevat, zou strijden tegen al het schriftuurlijk bescheid dat wij tevoren hebben bijgebracht. Waaruit het merkelijk blijkt dat het de Heere onze God nooit in de zin noch in het hart gekomen is, de mensenkinderen enige zulke vrijheid te geven. Want als dat eens toegestaan werd, dan was er een wijde deur geopend om menigerlei menselijke vonden in de gemeente van God in te voeren; omdat er zeer veel dingen zijn die God niet verordend heeft tot Zijn dienst, die toch naar het menselijke vernuft zeer eerlijk, mooi en fraai schijnen te zijn; en vervolgens wel bekwaam om met goede orde in de gemeente van God ingebracht te worden. Waarvan het pausdom ons ook een klaar getuigenis geeft; die geen zo’n ijdele gril in de dienst van God ingevoerd hebben, of het dunkt hun eerlijk en stichtelijk te zijn. Zij weten ook zeer fijne beduiding daarover te maken, die het alles zalft; als men slechts die weg in mag gaan.

Ei, maar, zult u zeggen, wij bekennen graag dat de ijdele grillen van het pausdom billijk moeten afgekeurd worden. Maar wij spreken alleen van zulke dingen, die waarlijk eerlijk en stichtelijk gevonden worden. Dat is wel. Maar wie zal hiervan oordelen, of ze ook zodanig zijn? Omdat wij toch wel weten dat de mensen hierin niet van enerlei gevoelen plegen te zijn. Dat de ene zeer eerlijk acht, dat oordeel de andere zeer ongeschikt te zijn, dat het in de godsdienst gepleegd zou worden. Gelijk dit zeker is, dat zelfs al het gewaai van de paapse mis, dat ons zo bespottelijk dunkt, door de arme papisten zeer eerlijk en treffelijk wordt geacht.Het zou ook enigszins daarvoor mogen aangezien worden (zoals het gewaad van de hogepriester Aäron) als het de mens vrij stond zulke dingen (omdat zij enige majesteit en bevalligheid schijnen te hebben, of omdat er enige fijne beduiding of uitlegging op gepast kan worden) ook in te voeren in de gemeente en in de dienst van God. Daarvan heeft het tegendeel hier boven gebleken. Edoch, dat wij dat laten aanstaan: wie zal ons scheiden, als de ene dit, de andere dat eerlijk en stichtelijk zal oordelen, om het met orde in de gemeente van God in te voeren? Moet dat niet Gods Woord nog doen, als wij ooit uit de verwarring zouden geraken? Is dan ook niet de mening van Paulus, als hij zegt dat alle dingen eerlijk en met orde geschieden moeten, dat men nog aan Gods Woord zou beproeven, wat eerlijk, wat stichtelijk is, en wat niet? Maar nu is het boven gebleken dat alle menselijke vonden uit de dienst van God en uit het huis van God moeten gehouden worden. Daarom zijn dan naar het getuigenis van Gods Woord geen eigenwillige menselijke vonden in het huis van God of in Zijn dienst, eerlijk of stichtelijk. Ze kunnen daarom ook met geen goede orde daarin gebracht worden. Daarom opent dan ook de apostel Paulus door deze redenen van hem geen deur tot zulke vrijheid.

Ook niet, als wij het liever daarvoor willen houden, dat de mening van de apostel hier is dat men aan de natuurlijk en burgerlijke eerbaarheid en geschiktheid zal oordelen wat eerlijk, wat stichtelijk is gedaan, in de openbare dienst van God. Tegen deze uitlegging hebben wij ook niets, maar we houden het graag daarvoor dat dit de bedoeling van de apostel is. Maar zo moet nog altijd dat vast en zeker blijven, dat wij niet naar het natuurlijk of burgerlijk bescheid, dat voor eerlijk en wel geschikt mogen keuren in de godsdienst, hetgeen God door Zijn Woord geheel en ten enenmale uit Zijn dienst verstoot, als zijn alle eigenwillige menselijke vonden, zoals boven gebleken is.

Maar, zal iemand zeggen, wat is er dan, waaromtrent deze reden van de apostel Paulus zich besteedt? Welk gebruik heeft het, als men de dingen zo nauw besnijdt en bepaald? Veel gebruik in elk geval.

Want eerst en vooral diende deze reden van Paulus om ook alle eigenwillige menselijke vonden uit de goddelijke dienst te weren. Omdat het immers aan een ieders geweten wel genoeg blijken mag, dat die twee dingen zich niet goed samen schikken. Wat heeft het stro met het koren te doen? spreekt de HEERE, Jer. 23:28. Veel minder rijmen dan samen menselijke vonden met de goddelijke dienst. Dat kan geen goed fatsoen maken; dat is niet euschmon, wel geschikt, dat de apostel vereist. Derhalve menselijke vonden met de goddelijke dienst te willen vervoegen, dat is niet alle dingen in het huis van God geschikt en met orde te beleggen; maar verward hemel en aarde tezamen te vermengen, en alles in het verwarde te stellen. Want ook, als wij eens beginnen, wanneer zullen wij klaar zijn? Wie zal ons verhoeden dat wij niet allengs, met die, in duizenderlei omwegen van het menselijke vernuft zullen verdwalen en verwarren?

Ten andere dient ook de reden van Paulus om ons indachtig te maken dat, gelijk wij in alle gevallen eerlijk moeten wandelen, 1 Thess. 4:12; Rom. 13:13, wij immers allermeest zoeken moeten dat in het huis van God en in Zijn openbare dienst, alle dingen die daartoe behoren, eerlijk en ordentelijk door ons gepleegd worden. Om dit terdege te verstaan, moeten wij weten dat de uitwendige godsdienst voornamelijk betracht wordt tot tweeërlei doeleinde. Eerst om door het plegen daarvan onze inwendige eerwaardigheid en vrees tot de Heere onze God, Die wij dienen, te openbaren en uit te drukken. Ten andere om ook daardoor in onze inwendige eerwaardigheid en vrees tot God, dat is in de ware godzaligheid gevorderd en gesterkt te worden. Nu, de dingen die tot de openbare godsdienst behoren, om de voornoemde doeleinden te verkrijgen, zijn van tweeërlei soort. Enige zodanige die door Gods beschikking, uit hun eigen aard en natuur, daartoe nodig zijn, en stand hebben in de openbare godsdienst; andere zodanige die alleen daarin stand hebben, en daartoe dienen, door bijzondere instelling en ordinantie.

Wat aangaat de laatste soort, dat wij daarvan eerst spreken, die niet uit hun eigen aard en natuur, mar alleen door bijzondere instelling en ordinantie, stand hebben in de openbare godsdienst; als zijn de Doop, het Avondmaal, de dwaze predikatie, en wat dergelijke dingen er meer zijn, die, hoedanig die ook zijn mochten, kunnen voor God niet aangenaam zijn, noch waarlijk dienen om de voornoemde doeleinden (waartoe de openbare godsdienst zich ook strekt) te verkrijgen, als die door iemand anders zijn ingesteld dan door de Heere God Zelf. Hoedanig zijn al de papistische ceremoniën, die noch door hun eigen aard en natuur, noch door Gods instelling, dienen om onze inwendige eerwaardigheid en vrees tot God te openbaren en uit te drukken, of die in ons te verwekken en te vermeerderen. Als zijn het zout, de olie, het speeksel, de brandende kaarsen; en in de doop: al het priesterlijk gewaad en bedrijf, met hun beduiding, in de mis, en welke dergelijke ontallijke dingen er meer zijn in het pausdom; deze allen, omdat zij noch uit hun aard en natuur, noch door de instelling van God, enige noodzakelijke stand hebben in de godsdienst, kunnen God niet behagen. Want gelijk onder de wet, daar geen brandoffer voor God aangenaam kon zijn, dan die aangestoken werd door het vuur dat God Zelf daartoe geheiligd had, zoals dat blijkt uit de straf van Nadab en Abihu, Lev. 9:24 en 10:1, etc., zo kan ook nu hetgeen door Gods beschikking, uit zijn eigen aard en natuur tot de godsdienst niet behoort, God in Zijn dienst niet aangenaam en welgevallig zijn; tenzij het ook door Gods Eigen goddelijke ordinantie daartoe geheiligd en afgezonderd is, Matth. 15:9. Het is de Heere God alleen Die deze dingen, die uit hun eigen aard en natuur niet behoren tot Zijn dienst, daartoe moet afzonderen en heiligen door Zijn Eigen Woord en instellingen; zouden zij enige aangename, eerlijke en wel geschikte plaats daarin hebben kunnen, Lev. 20:8,25,26. Want ook gewis, het is geenszins te denken dat de Heere God Zijn Eigen ceremoniën, die Hij Zijn volk in het Oude Testament Zelf had voorgeschreven, zou afgeschaft hebben om de arme mensen vrijheid te geven dat zij zelf nieuwe in plaats daarvan zouden verzinnen, en in Zijn heilige gemeente invoeren. En voorwaar, als de mens niet uitermate verzot was op zijn eigen vonden, en zeer verblind door vermetelheid, dan zou iedereen de vastigheid van dit bescheid wel gauw gewaar worden. Want aangezien iedereen genoeg mag bevinden en gewaar worden, dat de mens (wie hij ook is) geheel niet vermag enig maaksel van zijn handen, als een beeld, enige natuurlijke beweging, kracht of leven in te storten; zo is het immers daaruit gemakkelijk te besluiten dat de mens nog veel minder machtig is, enig verzinsel van zijn hersenen, hoedanig het ook mag zijn, enige geestelijke kracht of leven in te scherpen; opdat daardoor hetgeen de Heere God Zelf, noch door de natuur, noch door instelling, enige noodzakelijke stand gegeven heeft in Zijn goddelijke dienst, evenwel dit door menselijke instelling, bekwaamheid, goede geschiktheid en kracht daartoe ontvangen zou. Als bijvoorbeeld, dat het zout, dat noch van nature, noch door Gods instelling enige stand heeft in de christelijke doop, door menselijke instellingen een geestelijke kracht zou kunnen ontvangen, om te betekenen dat de dopelingen (die men het zout in de mond steekt) door de lering van het geloof, en door de gratie van God, verlost zal worden van de corruptie en verderfenis van de zonden, en dat het de smaak van de deugden, en voedsel van de goddelijke wijsheid verkrijgen zal; zoals de papisten leren en drijven. Gewis, als het door Gods vloek niet met hen gesteld was, zoals de profeet getuigt van de bijgelovige mensen: dat zij niet weten, en niet verstaan, dat het hun ogen heeft bestreken, dat zij niet zien, en hun harten niet verstaan kunnen, zodat er zelfs geen natuurlijke kloekheid noch vernuft (zoveel deze dingen aangaat) bij hen is, Jes. 44:18,19; het zou niet mogelijk zijn dat mensen, die nog hun natuurlijk verstand in andere dingen hebben, en wel bij hun zinnen zijn, in zulke grove dwalingen zouden gevangen en verward worden; omdat het toch gemakkelijk te verstaan is voor al degenen die de voorgemelde vloek niet getroffen heeft, dat de mens veel minder machtig is, om het verzinsel van zijn hersenen enige geestelijke kracht in te storten, dan het stand mocht hebben in de geestelijke dienst van God; dan het maaksel van zijn handen enige natuurlijke beweging en kracht in te scherpen, dat God Zelf het niet gegeven heeft.

Derhalve besluiten wij over deze eerste soort van de dingen die in de godsdienst plegen gebruikt te worden, die van nature geen noodzakelijke stand daarin hebben, dat waar geen Woord van God, noch goddelijke instelling is, waardoor dit of dat, dat uit zijn eigen aard en natuur tot de godsdienst niet behoort, ten dienste van God geheiligd en afgezonderd is, juist tot zo’n gebruik, waartoe wij het gebruiken willen; dat men daar niet zoiets op zijn eigen hand mag bestaan in te voeren in de gemeente van God of in Zijn heilige dienst, hoe eerlijk en schoon het ons ook mocht schijnen te zijn. Want wij kunnen toch, zoals het boven gebleken is, uit onze eigen zin en wil het minste niet invoeren in de gemeente van God, zonder te vallen in eigenwillige dienst en bijgeloof; dat God vervloekt.

Hieruit volgt dan ook noodzakelijk dat als de apostel vereist dat alle dingen in de gemeente en in de dienst van God eerlijk en met orde zouden geschieden, hij daarin ook geenszins enige mensen vrijheid geeft om iets, dat door Gods beschikking tot de godsdienst (noch in zin eigen aard, noch door bijzondere instelling) niet behoort, evenwel in de godsdienst in te voeren, omdat het misschien enige schijn mocht hebben van goede geschiktheid of orde; maar wil alleen dat men die dingen zelf, die door Gods bijzonder ordonnantie en instelling tot de godsdienst behoren, als ook zijn een waterbad tot de bediening van de doop, een tafel, brood en wijn tot de bediening van het Avondmaal, ook eerlijk en met goede orde plegen zou; zonder nochtans van onszelf iets tot betere schikking daarvan, daartoe te doen boven hetgeen dor Gods beschikking van nature een noodzakelijke stand daarin heeft. Dit is de andere soort van de dingen die tot de openbare godsdienst ook behoren, waarvan wij nu zullen spreken.

Wat dit aangaat, moeten wij weten dat er zekere algemene omstandigheden zijn (dat wij nu zo spreken) die uit hun eigen aard en natuur behoren tot allerlei betrachtingen; als zijn tijd, plaats, personen, enz.; en zo ook vervolgens tot de betrachtingen van de ware godsdienst. Nu, deze dingen hangen niet aan de wil van de mens, maar zijn uit hun eigen aard noodzakelijk tot de godsdienst. Want men kan die niet in het openbaar plegen, niet alleen zonder enige tijd en plaats, maar ook niet zonder het overstaan van enige personen.

Deze dingen dan, zoals ze in het algemeen noodzakelijk zijn uit hun eigen aard en natuur tot de openbare godsdienst, mogen nog niet in het bijzonder naar de wil van de mens in de gemeente van God geschikt en gevoegd worden, zoals het de mens mocht goeddunken of believen. Maar deze moeten noodzakelijk, naar de reden van de apostel, eerlijk, geschikt en met goede orde beleid worden. Omdat toch de zaak in zijn eigen aard, zichzelf wijst dat, tenzij de voornoemde dingen wel gevoeglijk en behoorlijk geschikt zijn, men direct zal bevinden en gewaar worden dat tekort en gebrek is in het plegen van de openbare godsdienst. Omdat die ook daarheen gericht is (zoals wij boven gehoord hebben) om door het plegen daarvan onze inwendige eerwaardigheid en vrees tot God te openbaren en uit te drukken. Dat niet gebeuren kan tenzij de voornoemde algemene omstandigheden zeer eerlijk en ordentelijk in de gemeente van God beleid worden.

Als bijvoorbeeld, als men niet de gevoeglijke tijd, de eerlijkste en beste gelegen plaats, die men krijgen kan tot de bijeenkomsten van het volk, om de godsdienst te plegen, instelt; als ook niet de personen, die daarom bijeen komen, zoveel als mogelijk is met eerlijke, burgerlijke kleding, naar de eis van de apostel, volgens de zede van het land, 1 Tim. 2:9, bekleed zijn; als zij ook niet in gestalte, gebaar en gelaat zich zo schikken en aanstellen, zoals de bijzondere aard van de godsdienstige dingen, waarmee zij bezig zijn, dan vanzelf uitwijst te behoren, naar het getuigenis van Christus, Matth. 11:16,17; als betonende in hun gebaar verslagenheid en droefheid op de dagen van vernedering, en van het vasten; eerlijke blijmoedigheid op de dagen van dankzegging, enzovoorts in andere gevallen, als in de bediening van het Avondmaal een kuise en wel geschikte tafel; en wat voor dergelijke dingen er meer zijn die de burgerlijke eerbaarheid en geschiktheid, naar de zede van elk land en volk, vanzelf genoeg uitwijst, hoe het behoorde te gebeuren. Als hierin, zeg ik, iets verzuimd wordt, dan ken men door het plegen van de openbare godsdienst het voornoemde doeleinde niet verkrijgen. Men kan daardoor niet openbaren en uitdrukken zijn inwendige eerwaardigheid, en vrees tot de Heere onze God. Omdat iedereen genoeg gewaar wordt dat door nalatigheid daarvan, er zich veeleer openbaart en betoont weinig respect, ja oneerbiedigheid tot de hoge en grote Majesteit van God, in Wiens tegenwoordigheid wij plechtig verschijnen, als wij Zijn openbare godsdienst aanvangen. Daarentegen als deze algemene omstandigheden, die tot de godsdienst noodzakelijk zijn, in het bijzonder, naar de burgerlijke eerbaarheid, goed beleid worden, dan strekken die in grote mate om ook onze inwendige eerbiedigheid en vrees tot God te openbaren.

Over deze dingen geldt dan ook de rede van de apostel, als hij wil dat alle dingen eerlijk en met orde geschieden zouden. Daarom moet men dan naar de eis daarvan, toezien, dat de gevoeglijke tijden van de dag, en de bekwaamste plaats afgezonderd worden in de gemeente van God, tot het plegen van de openbare godsdienst. Dat ook al de instellingen van God, en geen andere, onder Gods volk met goede orde en christelijke eerbaarheid en zedigheid, in kleding, gestalte, en gebaar, betracht en nagekomen wordt. Als iemand nu hiertegen komt te doen, die kan gauw, met goed bescheid uit de Heilige Schrift, gelegd naast de burgerlijke eerbaarheid, naar de zede van het land onder het volk gebruikelijk, genoeg overtuigd worden; zodat men daarover geen andere wetten hoeft te maken. Omdat deze dingen zichzelf vinden en schikken, gelijk dat klaar blijkt in onze gemeente, waar door Gods genade de voornoemde dingen (zonder dat wij enige andere wetten daarover hebben) eerlijk en ordentelijk belegd worden, naar het uitwijzen van de eerbaarheid onder ons, volgens de zede van ons land, gebruikelijk. Als iemand ook hiertegen komt te doen, die kan volgens het voornoemde bescheid direct ten volle overtuigd worden van zijn oneerbiedigheid tot de Heere zijn God, waarvoor hij verschijnt.

Zo besluiten wij dan dat de mensen ook zelf, aangaande de openbare godsdienst, anders niet te doen hebben dan dat zij, volgende de burgerlijke eerbaarheid, in die dingen die door Gods beleid uit hun eigen aard en natuur tot de godsdienst noodzakelijk behoren, voorts terdege te vernemen wat de Heere onze God daarenboven door Zijn Eigen instellingen tot Zijn dienst heeft toegeëigend en geheiligd, en vervolgens trouw zorg dragen dat dit, en dit alles, en ook niets anders, in de godsdienst gebruikt en gepleegd wordt; en daartoe ook al hun vermogen aanwenden, ook daartoe wetten makende, als het nodig is. Niet om wat nieuws op hun eigen hand in te voeren, maar om de eigen instellingen van God te doen gelden, en de ontheiliging daarvan te verhinderen tegen de ongeregelden en ongeschikten.

En zo achten wij dat het genoeg blijkt aan al diegenen die slechts niet gezind zijn, met Jerobeam, uit hun eigen hart hun godsdienst te bedenken, 1 Kon. 12:33, dat ook deze rede van de apostel, 1 Kor. 14:40, geen deur opent tot menselijke vonden in de goddelijke dienst; maar ze liever ook geheel en al afkeurt en verwerpt. Zodat ook naar het bescheid van de apostel, geen mens, wie hij ook wezen mocht, iets anders op zich nemen mag in de godsdienst in te voeren, dan dat God Zelf, door hun natuurlijke gestalte, of door Zijn bijzondere instelling en Woord, heeft verordend en gewild, dat in Zijn dienst gepleegd zou worden. Want gewis, als het alles goed onderzocht wordt, dan komt het eindelijk met de arme mens hierop uit, dat zelfs de allerkloeksten die er leven (verder dan zij uit Gods heilig Woord onderwezen en bericht zijn, van de wijze van de ware godsdienst) even weinig uit zichzelf weten, hoe en op welke wijze dat zij god in het bijzonder moeten dienen, als die heidenen het wisten, die de koning van Assyrië te Samaria gezonden had. Zij pleegden de dienst van de God van Israël, naar hun hoofd richtende, het zo onhebbelijk, dat de Heere God leeuwen onder hen zond, die ze doodden. Hierover doen zij aldus hun klacht aan de koning, 2 Kon. 17:26: de volken, die gij vervoerd hebt, en hebt doen wonen in de steden van Samaria, weten de wijze des Gods van het land niet; daarom heeft Hij leeuwen onder hen gezonden, en ziet, zij doden hen, dewijl zij niet weten de wijze des Gods van het land. Waarom het voor ons ook zeer geheel nodig is, dat wij in de bewustheid van ons eigen natuurlijk onverstand in geestelijk dingen, onze eigen zin, hersenen, tot het onderzoeken van Gods heilig en dierbaar Woord (dat Hij ons tot bericht hoe Hij wil gediend zijn, uit grote genade heeft laten beschrijven) om daaruit te vernemen wat de wijze van Zijn godsdienst is, hoe, en op welke wijze Hij gediend wil zijn; en vervolgens ons geheel daarnaar schikken, zonder iets daartoe of daaraf te durven doen. Want wij weten niet wat de wijze van Zijn godsdienst is, verder dan Hij ons dat gelieft te openbaren in Zijn Woord; waarin Hij ons ook wel duidelijk verboden heeft dat wij tot Zijn voorschrift, noch toe, noch af zouden doen, Deut. 4:2; waarom wij ons ook daarvan wel nauw wachten moeten; opdat niet ook de Heere (als wij Hem niet naar Zijn voorgeschreven wijzen dienen) het ene wilde gedierte, of het andere; dat is: de ene plaag of de andere, onder ons zendt, die onze gemeente bederft.

Ten laatste volgt ook uit het voornoemde dat, gelijk wij niet mogen de uitwendige godsdienst, òf geheel nalaten, òf die plegen op allerlei wijzen, op zijn paaps, of anders, zoals de mensen willen; maar enkel naar Gods wijze; dat zo eveneens het ons niet vrij staat de uitwendige zuiver godsdienst te plegen met allerlei soort van volk; alsof daar ook niet veel aan gelegen was, of men ware kinderen van God, of zwijnen en varkens tot medeplegers zou hebben. Hoort toch wat de profeet Jesaja, dit aangaande, zegt: Wij hebben een sterke stad (zegt hij, Jes. 26:1,2), God stelt heil tot muren en voorschansen. Doet de poorten open (wat? voor iedereen die daar wil inkomen? och neen! maar), dat het rechtvaardige volk daarin ga, hetwelk de getrouwigheden bewaart. Zo moet men dan kennis nemen van diegenen, die men inlaat in de stad van God, welke is Zijn heilige gemeente, Ps. 87:3. Daarom mag men, daarom moet men dan ook letten op de uitwendige gedragingen van degenen die tegelijk met ons de openbare godsdienst zouden plegen. Omdat hetgeen uitwendigheid is in anderen, ook van anderen vereist kan worden. En omdat de Heere onze God ook wil dat men in Zijn uitwendige godsdienst op het uitwendige ook zou letten.

Waarvan dit het bescheid is. Wij moeten ook, gelijk in alle dingen, 1 Kor. 10:31, zo ook in de uitwendige godsdienst, ijveren over de eer van onze God, en dus toezien dat de uitwendige godsdienst, tot lastering van de Naam van God, niet bezoedeld wordt. Nu, wat dat belangt, gaan deze twee dingen vast. Eerst, dat de uitwendige godsdienst niet alleen bezoedeld wordt door de uitwendige misdraging van onszelf, maar ook door die van anderen. Daarom zet de apostel, 1 Kor. 5:6, weet gij niet, dat een weinig zuurdesem het gehele deeg zuur maakt? Ten andere, dat ook de gemeente van Christus de uiterlijke misdraging van degenen die daarin zijn, kan bemerken en straffen. Hiertoe dient wat de apostel zegt, 1 Kor. 5:12: wat heb ik ook die buiten zijn te oordelen? Oordeelt gijlieden niet die binnen zijn? Hieruit nu volgt dan dat het volk van God niet alleen ieder op zichzelf, maar ook op alle elkaar, naar hun gelegenheid hebben te letten, Hebr. 10:24. En toezien, dat niet iemand verachtere van de genade Gods; dat niet enige wortel der bitterheid, opwaarts spruitende, beroerte make en door dezelve velen ontreinigd worden; dat niet iemand zij een hoereerder, of een onheilige, enz. Hebr. 12:15,16. Maar bezorgen dat naar het gebod van de apostel, 1 Kor. 14:40, de openbare godsdienst alleszins eerlijk en met orde beleid wordt. Indien er iemand zou zijn die in de uitwendige openbare godsdienst enige troebelen of beroerte maakte voor de mensen, dan zou het immers de gemeente van God toestaan dat te weren, en als zij anders niet kon, haar vergadering elders te beleggen, waar zulken niet konden komen; zoals de apostel deed, Hand. 19:9. Zo eveneens, wanneer iemand door snode en bekende zonden zich zo aanstelt, dat men billijk de toorn over de gehele gemeente had te vrezen, als men gemeenschap met hem hield, als 2 Kor. 5, dan moet men zien dat men zulken òf betert, òf (als hij onbekeerlijk is) van zich doet.

Edoch, om hier alle misverstand te weren, moeten wij twee dingen indachtig zijn. Eerst, dat het niet is het ambt van de particuliere lidmaten van de gemeente van Christus, de ergerlijke mensen uit de gemeente van God te weren. Maar dat moet gebeuren door algemene bewilliging van de opzieners van de gemeente, ja, van de gehele gemeente, 1 Kor. 5. Maar elk particulier lidmaat moet de hand bieden om zoveel als in hem is te helpen diegene, die hij weet een ergerlijk persoon te zijn, door de kerkelijke tucht te beteren, of als hij onbekeerlijk is, uit de gemeente te drijven, Matth. 18:15, enz.

Ten andere moeten wij hier ook indachtig zijn dat er een merkelijk onderscheid is tussen de plichten van de uitwendige godsdienst. Want enige daarvan zijn van God ingesteld, niet alleen om de wedergeborenen en ware kinderen van God meer en meer te versterken in het geestelijke leven, maar ook om de onherborenen te wederbaren en tot kinderen van God te maken; zoals is het gebruik van Gods Woord, 1 Petr. 1:2,3; 1 Kor. 4:15; Matth. 28:19. Enigen daarentegen zijn daartoe allen ingesteld, om als zegelen van de genade van God, de herborenen in de genade van God verder te versterken, en hen als ware bondgenoten van God, te onderscheiden en af te zonderen van al diegenen die vreemd zijn van het genadeverbond van God. Zodat zij ook zijn als een veldteken of livrei van onze grote God en Zaligmaker Jezus Christus; waardoor al diegenen, die het dragen of aannemen, bekend worden van Gods volk en heirleger te zijn. Daarentegen de anderen, die dit niet aannemen, worden geacht als vreemden; die noch part noch deel hebben in onze geestelijk Koning David. En deze zijn de heilige Doop en het heilig Avondmaal; zoals dat blijkt uit de redenen van Christus, Matth. 28:19; waar Hij wil dat men het Woord zou prediken aan alle volkeren, maar de doop alleen bedienen aan diegenen die dor het Woord tot Zijn discipelen gemaakt zijn; zoals het uit de grondtekst krachtig is af te nemen. Gelijk ook de Heere Christus wel aan iedereen het Woord gepredikt, maar Zijn heilig Avondmaal alleen met Zijn discipelen gehouden heeft, Matth. 26:26. Zo hebben ook navolgens de apostelen het Woord aan iedereen voorgesteld, maar de doop en het Avondmaal alleen bediend aan diegenen die het Woord gaarne ontvingen, Hand. 2:41, en discipelen van Christus geworden waren, 1 Kor. 11:2,3, etc.

Daarom, dit de gelegenheid zijnde van de plichten van de uitwendige godsdienst, en er zo’n merkelijk onderscheid zijnde tussen het gebruik van het Woord, en het gebruik van de heilige Doop en Avondmaal, daarom volgt daaruit aan de ene kant dat, aangezien het Woord van God ook dient om de mens te wederbaren, te bekeren, en het geloof te werken, het daarom welvoeglijk, ja, nodig is, at men de onwedergeborene, de onbekeerde en de ongelovige, daar toe laat, ja ze daartoe roept en noodt, en de deur van de vergadering voor hen openzet, en gemakkelijke zitplaatsen doen hebben om ze alleszins aan te lokken, of misschien God de Heere op enige tijd gaf, dat zij door de kracht van het Woord geroerd zijnde (dat de doden levend maakt, Joh. 5:25) wederom ontwaken mochten uit den strik des duivels, onder welken zij gevangen waren, en ontwaken tot de wil van God, 2 Tim. 2:26. Aan de andere kant, dat aangezien de Doop en het Avondmaal van onze Heere Jezus Christus niet dient om de mensen te wederbaren of te bekeren, maar om de ware bondgenoten en de recht gelovigen, in de genade van God, en in hun wedergeboorte, bekering en geloof te versterken; en van diegenen die vreemd zijn van het verbond er genade, te onderscheiden. Ze daarom ook aan degenen die vreemd zijn van het verbond der genade, als zijn alle onbekeerden en ongelovige mensen, die tot hun jaren gekomen zijn, niet mogen bediend worden. Tenzij dat men allerlei schandaleuze wanorde en verwarringen in de gemeente van God wil laten inbreken, en goedsmoeds niet alleen wil bewilligen in het verder verderf van de zielen, die de heilloze mensen door het onwaardig gebruik van de heilige Doop en het Avondmaal, 1 Kor. 11:27,28,29, over zich brengen, maar ook oogluikend die schrikkelijke boosaardigheid, die de onwaardige gebruikers van de heilige Doop en het Avondmaal de Heere Jezus Christus (voor zoveel in hen is) aandoen; zodat zij ook daardoor zichzelf schuldig maken aan het lichaam en bloed van de Heere.

Als nu iemand hiertegen zegt dat de wedergeboorte, de bekering en het geloof, dat wij in de volwassenen vereisen om in de gemeente van God, en tot het gebruik van de heilige Doop en het Avondmaal te mogen inkomen, inwendige gaven zijn, en daarom dat daarvan niemand kan oordelen dan de mens zelf, die dit laat verluide dat hij ze heeft, aangezien tot geen mens weet hetgeen dat des mensen is dan de geest des mensen die in hem is, 1 Kor. 2:11, en dat zo, navolgens de apostel Paulus, de mens heen gezonden heet tot zijn eigen beproeving, als er gelegenheid is om het heilig Avondmaal te gebruiken: daarop dient kort tot antwoord:

Alhoewel de wedergeboorte, de bekering en het geloof inwendige gaven zijn, zo toch leert de Heere Christus ons de boom aan de vruchten te kennen, Matth. 7:16, enz. En zo navolgens, de gemeente van God, die van verborgen dingen niet oordeelt, zoals ze ook door verborgen dingen iet gesticht noch ontsticht wordt, oordeelt de uitwendige mens, die in de gemeente is, 1 Kor. 5:12, omdat zij daardoor òf stichting, òf ontstichting ontvangt. En daarom, aangezien de gemeente van God het hart van de mens niet kent, en daarom ook, of waarlijk de mens in de genade van God is, of niet is, niet weten kan dan alleen door de uitwendige gedraging en de gelegenheid van de mens, daarom let de gemeente van God daar op. Nu, de uitwendige tekenen waaraan een mens in het algemeen beproefd wordt, of hij in de genade van God is, of niet, die zijn deze twee. Eerst de kennis van de geestelijke dingen; ten andere, de vroomheid van het leven, Hand. 26:18,20; Ef. 4:17-20. Als een mens de Heere Jezus Christus niet kent, of een onchristelijk leven leidt, die kan men immers niet erkennen in de staat van de genade te zijn. Die is ook niet bekwaam om het brood des Heeren te breken; omdat hij de leer van het heilig Avondmaal niet verstaande door onwetendheid, of verachtende door roekeloosheid van het leven, ook niet in het gebruik daarvan het lichaam van onze Heere Jezus Christus kan onderscheiden zoals het behoort, en derhalve ook niet in staat is om iets goeds te genieten door het gebruik van het heilig Avondmaal. Maar veeleer in zeker gevaar van (tot zijn zwaarder oordeel) zichzelf schuldig te maken aan het lichaam en bloed van de Heere; zoals velen doen door verkeerd toezicht, 1 Kor. 11:29,30, enz. En daarom is het ook immers toch geheel nodig dat de gemeente van God om zo’n ongeluk over de onbesuisde mensen, en zulke mishandeling van de heilige dingen van God, die haar betrouwd zijn, te verhoeden, wel nauw let op de uitwendige gedraging van de mensen, en navolgens van de mensen oordeelt om ze òf toe te laten in haar gemeenschap tot het gebruik van de zegelen van het verbond der genade, òf daar van te weren; naar dat hij tekenen van een waar wedergeboren, bekeerd, en gelovig mens geeft, of niet.

Maar nu, omdat de opzieners van de gemeente, en andere bekenden van ons, ons hart niet kunnen kennen, daarom vereist de apostel, 1 Kor. 11:28, enz., van al diegenen die begerig zijn tot hun troost tot het Avondmaal van de Heere te komen, dat ze zich daarmee niet tevreden zouden houden, dat zij de beproeving van de opzieners van de gemeente hebben uitgestaan, en daarom ongemoeid naar de tafel mogen komen, maar dat zij dan nog hun eigen wezen en hart terdege gaan onderzoeken en beproeven, of ze ook in werkelijkheid en in waarheid dat in zich hebben, dat zij in schijn de mensen voor doen, en waardoor zij door de mensen, die de harten niet kennen, voor ware christenen begroet en voor levende leden van de gemeente aangenomen worden. En dit is de rechte betekenis van de plaats van Paulus, 1 Kor. 11:28, waar hij zegt: Maar de mens beproeve zichzelven, en ete alzo van het brood, en drinke van den drinkbeker. Daarom, de deze plaats verder uitstrekt en daaruit besluiten wil dat de apostel alle mensen vrijheid geeft om op hun eigen beproeving alleen, zonder de opzieners van de gemeente te kennen, tot het Avondmaal te komen, die misduidt de plaats van Paulus, en maakt ze strijdig tegen vele plaatsen van de Schrift, als 1 Kor. 14:40; Hebr. 12:15,16 en 13:17; 1 Kor. 5, en andere meer. Om dit nog te beter te bevroeden, moeten wij hier gedenken hetgeen wij boven nu bewezen; te weten dat de opzieners van de kerk van deze twee dingen kunnen en moeten oordelen, als er gelegenheid is om iemand in de gemeente van God te ontvangen, en tot de tafel van de Heere toe te laten; namelijk van zijn wandel, of die christelijk is; van zijn kennis van de geestelijk dingen, of die voldoende is om het heilig Avondmaal recht te gebruiken. Maar nu, of de uitwendige wandel zonder geveinsdheid, en of de kennis met het ware geloof vermengd is, dat kunnen de opzieners van de gemeente niet zeker weten; omdat zij de harte niet kennen. En daarom, waar zij een uitwendige christelijke wandel bespeuren, en een redelijke kennis van de geestelijke dingen vinden, en zo de gedaante van de godzaligheid zien, daar moeten zij naar de aard van de liefde het beste hopen, en kunnen verder niets meer doen dan dat zij de aankomenden afvragen, of zij de geestelijk dingen, die zij reeds weten, van harte geloven, en die zij betrachten, ook doen zonder bedrog en arglistigheid. Wanneer de mens dit aan de opzieners van de gemeente betuigd heeft, dan moeten zij zich daarmee tevreden stellen. Dan kunnen zij niet verder gaan. Hier dan komt in de beproeving van onszelf, waarvan de apostel spreekt, 1 Kor. 11:28, dat wij namelijk, telkens als wij gelegenheid hebben, om tot het Avondmaal te komen, terdege onderzoeken of wij ook waarlijk voor God zo gesteld zijn, zoals wij voor de mensen schijnen te zijn. En zo mogen wij zien dat de beproeving van de opzieners van de gemeente, die zij over de uitwendige mens doen, en onze eigen beproeving, die wij doen over onze uiterlijke en innerlijke mens, geenszins elkaar verhinderen noch beletten; maar dat zij elkaar zeer de hand bieden, helpen en sterken. Gelijk dat al die herders en opzieners van de gemeente wel genoeg bevinden, die nauw acht plegen te nemen op de kudde van Christus, die hun betrouwd is. Want ook dit weet iedereen, die maar een weinig weet van de staat van het genaamde christenvolk, dat er menig mens gevonden wordt, die uit een schielijke beweging zich tot de tafel des Heeren begeven wil, die toch waarlijk voor God en alle godgeleerden bevonden wordt daartoe geheel niet geschikt noch bekwaam te zijn, door gebrek van nodige kennis of stichtelijkheid van het leven.

Goed, loffelijk en Schriftmatig is daarom zeker het gebruik van de gereformeerde kerken in onze kwartieren, waar men geen volwassen personen in de gemeente van God en tot de tafel van de Heere toelaat, dan die daar, of van andere gemeente van Christus, goed getuigenis brengen dat zij, voor zoveel bekend is, waarlijk gezond in het geloof en vroom van wandel zijn, Kol. 4:10; of zelf door de opzieners van de gemeente, waar zij tot het Avondmaal verzoeken te gaan, wel nauw onderzocht zijn, beide aangaande hun wetenschap in geestelijke dingen, en hun vroomheid van het leven. Volgens het trouwe opzicht dat de Levieten van de Heere, en deurwachters onder de wet hadden, daarover dat er niet onreins inkwam in de tempel, 2 Kron. 23:19, ja geen van onbesneden hart of van onbesneden vlees, Ezech. 44:7, voor zoveel als men merken kon. Gelijk ook van de opzieners van de christelijke gemeente geprofeteerd is geweest, dat zullen Gods volk onderscheid leren zouden tussen het heilige en onheilige, en hun bekend maken het onderscheid tussen het onreine en reine; en dat zij daarover richten zouden, Ezech. 44:23,24.

Daarom kunnen wij ook niet twijfelen of die opzieners van de gemeente, die deze geheel nodige, Schriftmatige en loffelijke gewoonte laten vervallen in hun gemeenten, en de deuren van het huis van de Heere alleszins zo wijd openzetten, dat iedereen, die het slechts in het hoofd schiet, hij mag zijn wie hij wezen mag, toegelaten wordt, niet alleen in de voorzaal, maar zelfs in de opperzaal en in het binnenste vertrek van het huis van God, om daar ongemoeid en onbelet het traktement van de kinderen van God, en het brood dat alleen voor de kinderen van God bereid is, ook te ontvangen en te genieten: wij kunnen daaraan niet twijfelen, zeg ik, of de opzieners van de gemeente, die de dingen van het huis van de Heere zo leiden, bezorgen beide hun zielen en die van het onverstandige volk, geheel kwalijk; voornamelijk als dit daar nog bijkomt, dat als de deuren van het huis van de Heere (welke is Zijn heilige gemeente) alleszins zo wijd opengezet zijn, dat iedereen die slechts wil, de schoonste uiterlijke privileges en voordelen daarvan genieten mag; waar ook tegen de tijd van de bediening van het Avondmaal geen bijzondere bezoeking van de lidmaten van de gemeente gebeurt om hun gelegenheid te beter te leren kennen; of geen behoorlijke tucht gebruikt wordt om de ongeregelden en heillozen tot betere betrachting te brengen, of uit het huis van de Heere te verdrijven. Gelijk dit gebruik ook gewoonlijk te vinden is in die gemeenten, waar de voorgaande slappigheid eens plaats grijpt; omdat het ook al uit die eigen wortel voortkomt, namelijk uit het gemak van het vlees en de ijverloosheid van de geest, waardoor men fijn aangeleid wordt om zich dusdanige wanorde te laten aanglijden; omdat het zo gemakkelijk is en de groten van deze wereld (die gewoonlijk het lieflijke juk van Christus nog te zwaar valt, Jer. 5:5) ook het best bevalt; waar nu schier iedereen meer zoekt schoon mee te staan, dan met de Heere onze God Zelf, Die ons alleen te gebieden heeft.

Maar och arme, helaas! Waarop wil het ten laatste uitkomen met onze gemeenten, als wij deze wanorde laten inbreken. Welk onderscheid zal er dan meer zijn tussen de wereldse kinderen en de kinderen van God? Wat zal men meer mogen spreken van ergernissen en schandalen? Welke orde zal men kunnen verschaffen om die te weren? Ja, hoe zal men verhoeden, als wij ook deze weg beginnen in te gaan, dat ook niet onze gemeente vervuld wordt met allerlei ergernissen en schandalen, en een geestelijk Babylon, en een rijk van verwarring wordt? Zoals wij nu zien dat de roomse kerk is, die tot haar inlaat, alles wat inkomen wil. Zodat men, zoals de Heere getuigt van Ohola en Oholiba, tot haar ingaat, gelijk men ingaat tot een vrouw, die een hoer is; alzo gingen zij tot haar in, Ezech. 23:44. Zodat zij ook waarlijk daardoor geworden is tot een hatelijk hoer, die daar gezeten is op vele wateren, dat is, zoals de Heilige Schrift het ons verklaart, op vele volkeren, scharen, natiën en talen, Openb. 17:11; die daar woelen en ongeregeld door elkaar heen lopen, gelijk de golven en baren van de grote wateren tegen elkaar slaan.

Daarom, als wij ook zo zouden willen voortgaan, zoals het in sommige gemeenten reeds begonnen heeft, en tegen het verbod van God, Jes. 26:2, alles onbeproefd inlaten dat slechts inkomen wil, en nog daarenboven geen goede acht nemen, noch op diegenen die in hun onmondigheid de heilige Doop in onze gemeenten ontvangen hebben, en zo erkend zijn geweest voor lidmaten van onze gemeente, noch op diegenen die tot hun jaren gekomen zijnde, door belijdenis of anderszins ingelaten zijn in onze gemeente – wat hebben wij dan anders te verwachten dan dat de Heere God, ziende dat wij Zijn huis (waarvan Hij gezegd heeft,, dat wij de poorten alleen open zouden doen, om het rechtvaardige volk, dat het geloof bewaart, in te laten, Jes. 26:2) zo klein achten, dat wij vreemde lieden, die van een onbesneden hart, en onbesneden vlees zijn, daarin durven te laten komen, Ezech. 44:7. En daarenboven nog geen behoorlijke zorg dragen om hen, die wij zo gemakkelijk ingelaten hebben, tot betere tucht te brengen, waardoor Zijn huis zeer ontheiligd wordt; zoals de Heere klaagt, Ezech. 44:7. Wat hebben wij anders te verwachten, zeg ik, als wij zo het huis van de Heere ontheiligen, dan dat de Heere onze God genoodzaakt zal zijn, zoals Hij getuigt bij de profeet Ezechiël, 20:37,38, ons te brengen onder de roede, en ons te dwingen in de banden van het verbond, en die tegen Hem aldus overtreden, onder ons uit te vagen, en het land heen uit te drijven door de ene of de andere zware bezoeking.

Want ook, wat is er meer billijk, wanneer diegenen aan wie de Heere de zorg van Zijn huis betrouwd heeft, daar niet toezien, maar Zijn heilige gemeente laten vervuld worden met ergerlijke en schandaleuze mensen; waarvan God toch gezegd had, dat zij (zolang als zij zodanig zijn en blijven, 2 Kor. 6) in Zijn heilige gemeente niet komen zouden, Deut. 23. En dan verder nog geen zorg dragen om de gemeente van God van zulken (die eens daarin niet door de rechte deur, maar als van bezijden af ingekropen zijn) door de christelijke tucht te ontlasten, te zuiveren en te reinigen. Wat is er meer billijk, zeg ik, dan dat de Heere in deze gevallen Zelf de bezem van het verderf (zoals Hij dreigt bij de profeet Jesaja, 14:23) in de hand neemt, en door oorlog, pestilentie of andere plagen, die vuile, onnuttige hoop heen uit Zijn huis vaagt, Ezech. 20:38; en het overige als door het vuur loutert en zuivert, Zach. 13:9; opdat zo het schuim van het zilver genomen zijnde, daar een rein vat uit wordt, Spr. 25:4, bekwaam tot het gebruik van de Koning? Gewis, wij hebben anders niet te verachten, als wij niet intijds toezien en terdege gaan bedenken (naar de vermaning van de Geest, Openb. 2:5) waar wij afgevallen zijn, en betering betrachten, en onze eerste werken doen, die wij deden toen het evangelie eerst onder ons aanbrak; toen wij overal zeer naarstig waren om goed te letten wie men in de gemeente van God inliet, hoe de ingelaten zich al gedroegen, en daartoe boven particuliere bezoeken, algemene bezoeken hadden, tegen de bediening van het Avondmaal, zoals dat behoorde. Dit alles, in sommige gemeenten (die nog de naam hebben dat zij leven, waar zij waarlijk met de gemeente van Sardis wel bijna dood zijn, Openb. 3:1) vervallende, dreigt ons van genakende straffen, als wij niet intijds wakker worden, en versterken dat versterven zou, Openb. 3:1.

Daarom is het immers geheel nodig dat wij ons ook hierin nog intijds laten gezeggen, en wel ernstig betrachten het genakende ongeluk te voorkomen en te verhoeden, door alle trouwe toezicht, wie wij in de gemeente van God inlaten, en door behoorlijke tucht over diegenen die ingelaten zijn. Opdat wij zo, naar het bescheid van de apostel, 1 Kor. 11:31, onszelf oordelende, of onderscheidende, van God niet geoordeeld of gestraft, en met de wereld verdoemd worden.

Maar hiervan hopen wij door Gods genade eens breder te handelen in een apart traktaat. Intussen (de Heere onze God biddende dat Hij ons het hart tot deze en alle andere plichten wakker en ijverig maakt) zullen wij nu voortgaan, en ook betrachten wat te zegen aangaande de tegenwoordige beroerten van onze gemeente, hoe die zouden mogen terneer gelegd worden; omdat die ons nu tegenwoordig allermeest drukken. In deze handel toch menen wij niet aan te roeren die algemene middelen, die dienstig zijn om Gods zegen over allerlei betrachtingen te verkrijgen. Want daarvan wordt gesproken in het volgende traktaatje. Maar wij zullen alleen enige bijzondere middelen aanwijzen, dienstig om de godsdienstige verschillen, onder ons te ontstaan, te weren.

Ziet, bij dusdanige gelegenheden gebeurt het dat enige waarheid van God, of leerstuk, meer kommerlijk staat in de Heilige Schriftuur, en tamelijk zwaar valt om te verstaan. Daardoor gebeurt het ook gemakkelijk dat de ene het dus, de andere zo neemt. Wanneer dan een mens verschilt in het uitleggen van enige zware plaatsen van de Heilige Schriftuur, en daarop ook enig leerstuk fundeert en drijft, dat wij niet kunnen toestaan, dan mag hij daarom niet direct geacht worden hardnekkig te dwalen; al heeft hij schoon een verkeerd gevoelen, en al kan hij vooralsnog daarvan niet gebracht worden. Want het is niet te zegen hoe makkelijk er een misstelling in de hersenen en in het verstand van de mensen ontstaat, in de voornoemde gevallen. Waarmee dan de mens, eens behangen zijnde, de waarheid niet zo goed kan vatten, zoals wij (door Gods genade van die eerste misgreep vrij zijnde) wel doen kunnen. Dit leert de dagelijkse ervaring zeer duidelijk; ook zelfs in tijdelijke dingen; zoals diegenen genoeg bevinden en gewaar worden die veel onder het volk komen, en veel onder elkaar van verschillende dingen plegen te praten en te converseren.

Derhalve, als de dwaling zodanig is, waarover enige waarschijnlijke gronden van twijfeling zich aanbieden, dan mag de dwalende persoon verschoond worden, en geacht alleen uit zwakheid te dwalen, en niet uit hardnekkigheid. Gelijk diegenen in de tijden van de apostelen verschoond werden, die nog niet geheel de ceremoniën van Mozes verlaten konden, omdat ze sterke gelegenheid hadden die hen stijfden in hun dwaling; als namelijk omdat Mozes er van oude tijden in elke stad heeft, die hem prediken, en omdat hij op elke sabbat in de synagogen gelezen wordt. Op deze grond verschoonden de apostelen hen voor de gelovige heidenen, gelijk ze ook die gronden van verschoning daartoe voorstellen, Hand. 15:20,21. Daarom moet men dan immers in dusdanige gelegenheid de lieden niet direct van hardnekkigheid beschuldigen, maar alleen van misverstand; behalve wanneer dit misverstand zich zover uitstrekte, dat de dwalende daardoor geleid wordt om enig leerstuk staande te houden, dat tegen zeer duidelijke getuigenissen van de Schrift bevonden werd te strijden; en de ware gronden van de religie omver te stoten. Zoals dat iemand uit de plaats, Matth. 16:18, gij zijt Petrus, en op deze petra zal Ik Mijn gemeente bouwen; zou gaan drijven dat de paus van Rome het enige grondwerk zou zijn van de christelijke kerk hier op aarde; en dat de paus van Rome de opperste en enige rechter hier op aarde zou zijn, over alle godsdienstige verschillen. Want dit voorgeven strijdt regelrecht tegen duidelijke getuigenissen van de Heilige Schrift, Ef. 2:20; 2 Tim. 3; Ps. 16,17; en het is een merkelijke wrevel en hardnekkigheid uit zo’n duistere plaats, naar het menselijk begrip, als Matth. 16:18 is, door nog duisterder consequenties en gevolgtrekkingen (zoals de toepassing van die plaats is, eerst op de bisschop van Rome in het algemeen, en dan nog op de paus van Rome, die nu is) al het grondwerk van de christelijke godsdienst te willen tevoorschijn brengen en daarop bouwen; en dat nog tegen ander klaar en duidelijk bericht van de Heilige Schrift. Wie zou mogen bestaan dit te doen, en navolgens te drijven, die zouden wij billijk mogen aanzien voor iemand die hardnekkig dwaalde, en de heldere waarheid weerstond.

Nu, als men vraagt wanneer dat men het daarvoor houden mag, dat men zo grondig, klaar en duidelijk de waarheid aan de dag gebracht had, beter bericht aan de dwalende gedaan, en hem van zijn dwaling overtuigd heeft, dat hij zou mogen geacht worden daarover bij zichzelf veroordeeld te zijn. Dat gebeurt alsdan, wanneer wij tot bewijs van het bericht dat wij hem doen, iet onze uitleggingen, maar Gods Eigen Woord de rechter maken tussen ons en onze partij. En dat opnieuw, gebeurt dan, wanneer wij ons gevoelen niet bevestigen (zoals de papisten plegen) meet enige duistere en twijfelachtige plaatsen van de Heilige Schriftuur, die een nieuwe of nog een andere verklaring nodig hebben, maar met wel klare en duidelijke uitspraken van de Heilige Schriftuur zelf. Even zo klaar en duidelijk, dat de woorden van de uitspraak, zoals ze daar staan in de tekst, vanzelf hun eigen mening verklaren, of geheel duidelijk en onmiddellijk de gevolgen meebrengen, die wij daaruit trekken. Zodat daartegen, zonder merkelijke wrevel en wering niets valt te zeggen. Als bijvoorbeeld:

Er valt verschil tussen de papisten en ons; of men de Heere God almachtig wel mag nabeelden. Zij zeggen daar ja op; wij loochenen het; en bewijzen het met Jes. 40:18 Bij wien dan zult gij God vergelijken, of wat gelijkenis zult gij op Hem toepassen? Hiertoe zeggen de papisten, dat die plaats alleen verbiedt dat men God niet nabeeldt om Zijn waarachtige, goddelijke natuur te representeren. Maar niet verbiedt dat men God zou nabeelden, on zekere condities, die Hem toebehoren, te vertonen; omdat God Zelf Zich soms vertoond heeft in de gedaante van een man, als Gen. 18; Dan. 7. Dit zeggen zij, en hierover begeren wij, in zo’n belangrijke zaak, een klaar en duidelijk bewijs dat het namelijk ons vrij staat, niettegenstaande de voornoemde plaats van Jesaja, God na te beelden, in zo’n gelijkenis als Hij Zichzelf wel ooit vertoond heeft. Maar hier komen zij te kort, en hebben geen bewijs, maar laten het aankomen op hun eigen blote ongefundeerde onderscheiding. Wel, wij gaan verder met hen, en bewijzen duidelijk dat niettegenstaande dat de Heere aan Abraham, Gen. 18, wel verschenen was in de gedaante van een man, Hij evenwel Zijn volk klaar verboden heeft, dat zij Hem niet in de gelijkenis van een man of iets anders nabeelden. Hoort de duidelijke en klare uitspraak van de richters, Deut. 4:15,16: Wacht u dan wel voor uw zielen; want gij hebt geen gelijkenis gezien, ten dage als de HEERE op Horeb uit het midden des vuurs tot u sprak. Opdat gij u niet verderft, en maakt u iets gesnedens, de gelijkenis van enig beeld, de gedaante van man of vrouw, enz.

Opnieuw, er valt verschil tussen de wederdopers en ons, of de Heere Jezus waarlijk de Zoon van Maria is, zodat Hij, evenals andere kinderen, het vlees en het bloed van Zijn moeder deelachtig geworden is. Dit loochenen zij op grond van enige plaatsen van de Schriftuur, die òf van de Heere Christus niet spreken, zoals Joh. 3:6 Hetgeen uit het vlees geboren is, dat is vlees. Òf die van Christus sprekende, dat evenwel niet loochenen, dat zij loochenen; als 1 Kor. 15:47 De eerste mens is uit de aarde, aards; de tweede Mens is de Heere uit den Hemel. Wij daarentegen brengen tot bewijs van hetgeen wij zeggen, een klare uitspraak van de Heilige Schrift, aangaande de Heere Christus; voorstellende wel duidelijk juist hetgeen dat wij leren; als namelijk Hebr. 2:14 Overmits dan de kinderen des vleses en bloeds deelachtig zijn, zo is Hij ook desgelijks derzelve deelachtig geworden. Hiertegen zeggen de wederdopers, dat door deze plaats alleen wordt te verstaan gegeven dat de Heere Jezus waarlijk vlees en bloed heeft aangenomen, maar niet juist ut een mens. Wij zeggen: ja, uit een mens, omdat de tekst zegt dat Hij het deelachtig is geworden. Daarom moet immers het vlees en bloed dat Hij heeft aangenomen, geweest zijn het vlees en bloed van een mens; omdat men niet deelachtig kan worden aan een vlees dat tevoren niet geweest is. Maar tot overvloed brengen wij bij een duidelijke uitspraak van de rechter, die daar van de Heere Christus wel duidelijk getuigt, dat Hij is geworden is uit het zaad van David, naar het vlees, Rom 1:3; en waarlijk is naar het vlees de vrucht van de buik van Maria, Luk. 1:42; zoals ook navolgens van de maagd Maria wel duidelijk getuigd wordt, dat als de dagen vervuld werden, zij gebaard heeft haar eerstgeboren Zoon, Luk.. 2:6,7. Hiertegen nu kunnen de wederdopers geen klaar Schriftuurlijk bescheid brengen. Maar ze komen voort met hun eigen glossen, of duistere plaatsen van de Schrift, die nieuwe verklaringen nodig hebben, tegen zo duidelijk bericht, waar helemaal niets op valt te zeggen; als men slechts de Schriftuur wil erkennen (zoals wij allen moeten) voor de rechter in godsdienstige verschillen.

Opnieuw valt er verschil tussen de geestdrijvers en ons, of ook alle christenen in geweten gehouden zijn enige uitwendige godsdienst, ook naar het lichaam te betrachten. Wij zeggen ja, zij zeggen er nee op. En ze brengen bij tot verdediging van hun gevoelen, Joh. 4:23. Daar spreekt de Heere Christus tot de Samaritaanse vrouw aldus: De ure komt, en is nu, wanneer de ware aanbidders den Vader aanbidden zullen in geest en waarheid; want de Vader zoekt ook dezulken, die Hem alzo aanbidden. Hieruit willen zij besluiten dat God de Heere van Zijn volk alsnu niet meer vereist, dan dat zij Hem dienen in de enkele, enige geest. Hierop antwoorden wij nu, dat als men deze woorden, zo uitleggende, dat de Heere daarmee heeft willen leren dat de ware dienaars van God nu onder het evangelie, niet langer ook door enige godsdienstige lichamelijke betrachting, maar alleen door de enkele, enige geest de Heere hun God zouden dienen, dan daaruit noodzakelijk volgen moet dat deze rede van Christus regelrecht strijdt tegen Zijn Eigen leer en instellingen, die Hij Zelf Zijn volk hierna heeft voorgedragen. Aangezien wij toch vinden dat zelfs nadat de Heere Jezus dit bericht aan de Samaritaanse rouw gedaan heeft, Hij desniettegenstaande aan Zijn volk ingesteld, en hun belast heeft, verschillende geestelijke oefeningen, die ook naar het lichaam gepleegd moeten worden; als zijn de predikatie van het Woord, de bediening van de heilige Doop, Matth. 28:19; het gebruik van het heilig Avondmaal, Matth. 26:26. Zoals ook navolgens, Zijn apostelen en alle vromen christenen die instellingen ook naar het lichaam, tot het uiterste toe, zelfs met gevaar van hun leven naarstig betracht hebben, Hand. 2:42 vergeleken met Hand. 26:10-13, en elders meer. Daaruit besluiten wij dan dat de Heere Jezus deze redenen tot de Samaritaanse vrouw niet gebruikt in tegenstelling met de uitwendige godsdienst die men ook naar het lichaam pleegt, maar alleen n tegenstelling met de joodse ceremoniële godsdienst; die in vergelijking met de uitwendige christelijke godsdienst, die de gelovigen naar de instelling van Christus ook met het lichaam plegen, betuigd wordt, gepleegd te zijn naar de wet des vleselijken gebods, Hebr. 7:16, en naar de wet, die heeft een schaduw der toekomende goederen, Hebr. 10:1; waartegen de Heere Christus, Joh. 4:23, de geest en de waarheid stelt. De geest tegen het vleselijke gebod van de joodse godsdienst; de waarheid tegen de schaduw der toekomende dingen, van de joodse godsdienst. Maar geenszins tegen de voornoemde christelijke instellingen, die wij door kracht van het gebod van Christus ook naar het lichaam schuldig zijn te plegen. Ziet, dit is onze uitlegging, gefundeerd, niet op onze eigen verzinsels, maar op Schriftuurlijke uitlegging. Hoort nu verder, tot beëindiging van het verschil, de duidelijke uitspraak van de rechter, 1 Kor. 6:20 Want gij zijt duur gekocht: zo verheerlijkt dan God in uw lichaam en in uw geest, welke Godes zijn. Nu, de geestdrijvers niet machtig zijnde het voornoemde bericht te loochenen, en toch door een bedrieglijke geest geleid zijnde, zo geven zij uit dat die instellingen van Christus, als zijn de predikatie van Gods Woord, het gebruik van de heilige Doop en het Avondmaal, enz., maar voor een tijd lang duren moesten; tot er een hogere openbaring onder de christenen te voorschijn kwam; waarvan zij zich beroemen dat zij die ontvangen hebben. Dit is hun glosse die wij loochenen. En wij zeggen dat de instellingen van Christus, die ook naar het lichaam gepleegd moeten worden, door de christenen ook betracht moeten worden tot het einde van de wereld toe, ja, totdat de Heere Jezus Christus komt tot het oordeel. Hierover hoort nu opnieuw de klare en duidelijke uitspraak van de richter, Matth. 28:18,19 En Jezus, bij hen komende, sprak tot hen, zeggende: Mij is gegeven alle macht in hemel en op aarde. Gaat dan henen, onderwijst al de volken, dezelve dopende in den Naam des Vaders, en des Zoons, en des Heiligen Geestes; lerende hen onderhouden alles, wat Ik u geboden heb. En ziet, Ik ben met ulieden al de dagen tot de voleinding der wereld. Zo ook van de bediening van het Avondmaal, 2 Kor. 11:26 Want zo dikwijls als gij dit brood zult eten, en dezen drinkbeker zult drinken, zo verkondigt den dood des Heeren, totdat Hij komt. Nog zoeken de geestdrijvers verdere uitvluchten, misleid zijnde door hun bedrieglijke geest, die waarlijk tegen de Heere Christus en Zijn Heilige Geest gekant is. En ze wenden voor dat het betrachten van voornoemde instellingen van Christus, die wij ook naar het lichaam plegen moeten, alleen de zwakke christenen aangaat, die nog eerst leren gaan in de wegen van de Heere, bij stoelen en banken, zoals zij spreken. Maar dat het de volmaakten niet betreft, die met een hogere geest begiftigd zijn (waarvan zij zich vermetel beroemen) en daarom zulke hulpmiddelen niet nodig hebben. Dit is opnieuw hun glosse, die wij ook loochenen. En wij betuigen dat het ook betreft, al diegenen die zo volmaakt zijn als een mens in dit leven zijn kan; en die de geest aller overvloedigst ontvangen hebben. En wij bewijzen het met het voorbeeld van de apostelen, die de Heilige Geest in zo’n grote mate ontvangen hadden, als de mensen die ontvangen konden, Hand. 2; en evenwel de uitwendige godsdienst ook naar het lichaam wel naarstig, ja zelfs met gevaar van hun leven betracht hebben; zoals dat doorgaans in de handelingen van de apostelen blijkt. Wij brengen verder bij de klare uitspraak van de rechter, die van de leer van Christus getuigt dat het niet alleen een leer is die betracht zou moeten worden, van de eerste aankomelingen en teerlingen, maar ook zelfs door diegenen die in vergelijking met de zwakken volmaakt zijn, 1 Kor. 2:6: wij spreken (zegt de apostel, die overal ook de godsdienstige betrachtingen het volk heeft geleerd, en zelf gepleegd, 1 Kor. 11:23; Hand. 20:7) wijsheid onder de volmaakten. Hiertegen nu weten de geestdrijvers verder niets bij te brengen dan een geheel ijdel verzinsel van hun hersenen; van drieërlei openbaring. Eerst van de Vader in het Oude Testament. Daarna van de Zoon, in het Nieuwe Testament. En ten laatste van de Heilige Geest in deze laatste tijden. En van deze laatste openbaring van de Heilige Geest beroemen zij zich, en ze laten verluiden dat zij die ontvangen hebben. Maar dit loochenen wij hun opnieuw, en zij kunnen het niet bewijzen, omdat het niets dan een beuzelachtig verzinsel van hun hersenen is. Ja, tot overvloed bewijzen wij hun het tegendeel. Als namelijk dat zij niets dan een verleidende geest ontvangen hebben, die hun leert aan God te onttrekken hetgeen dat van God is; als ook is de dienst die zij aan God naar het lichaam schuldig zijn, Rom. 12:1. En dat de openbaring die de Heere Jezus, toen Hij in het vlees kwam, gedaan heeft, is juist de laatste openbaring. Zodat wij boven die geen andere openbaring van de Geest te verwachten hebben. Dit bewijzen wij hiermee, omdat overal in de Heilige Schriftuur de tijden van onze Heere Christus, de laatste tijden genoemd worden; en dat zelfs ten aanzien van de openbaring van de Geest. Zoals dat klaar blijkt, Hand. 2:16,17: Maar dit is het, wat gesproken is door den profeet Joel: en het zal zijn in de laatste dagen, (zegt God) Ik zal uitstorten van Mijn Geest op alle vlees, enz. Zo ook Hebr. 1:1, 1 Kor. 10:11, en elders meer. Waaraan het immers genoeg blijkt dat wij geen andere openbaring te verwachten hebben, dan die de Heere Jezus door Zijn Geest ook gedaan heeft. Dit wordt nog verder versterkt doordat de Heere Christus wel duidelijk getuigt van de Heilige Geest, dat Hij van Zichzelven niet spreken zal. Maar zo wat Hij zal gehoord hebben (namelijk van Christus), dat zal Hij spreken. En Hij zal alzo de Heere Christus verlaten, en van de leer van de Heere Christus nemen, en het Zijn discipelen verkondigen, Joh. 16:13-15. Daaruit volgt noodzakelijk dat het niet de Heilige Geest van Christus is, maar een enkele bedrieglijke geest, die daar nog iets tevoorschijn durft te brengen dat de Heere Jezus Christus door Zichzelf of door Zijn apostelen niet geleerd of geopenbaard heeft. Maar nog verder brengen wij tot overvloed bij, boven al deze dingen, de duidelijke uitspraak van de rechter; die zegt, klaar en duidelijk, Gal. 1:8: Al ware het ook, dat wij, of een engel uit den hemel u een Evangelie verkondigde, buiten hetgeen wij u verkondigd hebben, die zij vervloekt. Gelijk wij te voren gezegd hebben, zo zeg ik ook nu wederom: Indien u iemand een Evangelie verkondigt, buiten hetgeen gij ontvangen hebt, die zij vervloekt. Hiertegen nu weten de geestdrijvers niets te brengen dan hun eigen dromen of schielijke invallen. En ze moeten noodzakelijk, zo geperst zijnde, hun dwalingen laten varen. of bekend worden diegenen te zijn die waarlijk de Heilige Schriftuur òf geheel verwerpen, òf het in ieder geval in enkele dromen en sufferijen proberen te verijdelen.

Zo besluiten wij dan uit hetgeen nu gezegd is, dat in zulke gevallen, waar enige plaatsen van de Heilige Schriftuur, of enig schriftuurlijk bericht tegen elkaar schijnen te strijden, het nodig is om het daarvoor te houden, dat er voldoende duidelijk bericht tot overtuiging gedaan is aan onze partij, dat men de rechte zin over de beide plaatsen van de Schriftuur, of over het rechtzinnig leerstuk dat wij staande houden, geeft en voordraagt, met enige andere zulke klare plaatsen van de Heilige Schrift, of zulke duidelijke en onvermijdelijke gevolgtrekkingen uit de klare plaatsen van de Schrift, dat er helemaal niets op of tegen te zeggen valt; zonder merkelijke ongerijmdheid, wrevel en verwarring. En totdat men het dispuut gebracht heeft tot enig zulk klaar bescheid, dan is eerst de zaak tot zijn rechte uitkomst gedreven; en gebracht tot die vastigheid dat, wie dan nog tegen zulk bescheid vast blijft hangen aan zijn dwaling, een droevig teken geeft dat hij hardnekkig dwaalt. Voornamelijk als hij na verschillende vermaningen evenwel daarin volhardt. Derhalve ook, waar zulk bescheid niet kan gebracht worden over enig verschilpunt, daar heeft men het liever daarvoor te houden, dat het zodanig punt is, waarin gemakkelijk zelfs een waar kind van God met dwaling verstrikt mag blijven, zonder hardnekkigheid; omdat er niet zulke duidelijke middelen van overtuiging aan zijn. Dit zullen wij nog wat nader openen.

Daarom ook, als wij hieraan terdege peinzen, moeten wij onszelf wel wachten at wij in zware en diepe leerstukken niet te scherp, noch te spitsvondig worden. Want gewis, als de arme zwakke mens, die hier op aarde nog aan menigerlei misverstand onderworpen is, geheel zware en diepe leerstukken zeer punctueel aan alle kanten wil gaan verklaren en uitleggen, en zich niet tevreden wil houden dat de zaak in de grond voorgedragen wordt; maar wil nog daarenboven nauw en scherp voorstellen hoe en op welke wijze dit zus, dat zo is, en gevoeld en gehouden moet worden; dit dikwijls zodanig zijnde dat het door het menselijke verstand niet bereikt kan worden, noch door duidelijke Schriftuur verklaard kan worden; daarom moet daaruit noodzakelijk veelal verschillende gevoelens, misverstanden en verwarringen ontstaan; zoals de weg van de dwaling velerlei is. Omdat toch, als zo iemand alles zo wil gaan uitzoeken, uitleggen en aanwijzen, hoe en wat al te houden is van elke omstandigheid en toevallende bedenking over enig leerstuk, dan gebeurt het gemakkelijk dat er iets wordt gezegd of gesteld, dat aan iemand anders niet goed smaakt noch bevalt; ja, eer mishaagt. Die dan ook, aan zijn eigen verstand veel toeschrijvende, en twistgierig zijnde, vindt zich daar tegen in, roept dat hij niet gedogen kan dat de waarheid zo bezoedeld zou worden. Hieruit ontstaat dan bitter dispuut. Dikwijls alleen over enige omstandigheden en getrokken consequenties van de dingen die wij wel zouden mogen laten berusten; omdat daarvan toch geen beslissing in de Heilige Schriftuur is. Zo disputeert men daarover zonder einde. En de zaak komt dan nog dikwijls uit op zeer spitsvondige, filosofische gronden en slagen; zodat er op het laatst niets meer aan is.

Och, laten wij intijds nog wijs wezen, en dat verhoeden. Laten we daartoe dit terdege bedenken, dat wij niet de maat van onze gaven de regel van anderen moeten maken. Wij moeten hen niet direct over hals dringen, die alle dingen precies juist zo kloek en vaardig niet kunnen vatten, als wij zelf. Heeft God ons wat meer geopenbaard; daarvoor moeten wij Hem danken. En anderen, die dat niet kunnen bereiken, moeten wij verschonen, als er anders geen merkelijke wrevel onder loopt. En zo moeten wij de raad van de apostel in het werk stellen, die zegt, Filip. 2:15,16: Zovelen dan als wij volmaakt zijn, laat ons dit gevoelen; en indien gij iets anderszins gevoelt, ook dat zal u God openbaren. Doch, daar wij toe gekomen zijn, laat ons daarin naar denzelfden regel wandelen, laat ons hetzelfde gevoelen. En zo vervolgens degene, die zwak is in het geloof, aannemen, maar niet tot twistige samensprekingen, Rom. 14:1. Want de mens is toch altijd, zolang als hij in dit leven is, aan enige vergrijpen onderworpen; dat God de Heere zo gebeuren laat opdat Gods kracht geopenbaard wordt in onze zwakheid; dat ook de gebrekkigheid van de mens te beter bekend mocht worden; en ook opdat er werk is voor de onderlinge liefde, om de één de ander zijn last te helpen dragen.

Hiertoe, opdat wij nog des te meer bewogen mochten worden, moet door ons nog verder bedacht worden, dat, aangezien er zo velerlei gelegenheden van misverstand zijn, zoals wij boven hoorden, dat daarom ook vele dwalingen (als er slechts geen wrevel onder loopt), maar zonden zijn van enkele onwetendheid, waarin de dwalende valt niet met opgezette moedwil, maar door misverstand. Omdat hij alsnog niet anders kan zien dan dat het de waarheid is, dat hij houdt. Zodat het nog enig teken geeft van preud’ hommie, en vroomheid in de dwalende, dat hij tegen zijn geweten niet iets durft te doen of belijden. Zulke zonden van zwakheid en onwetendheid gaat de Heere God Zelf genadig, naar Zijn grote barmhartigheid, als ongemerkt voorbij in Zijn kinderen, 1 Kon. 15:5. Gelijk zij ook daarover dagelijks om vergeving bidden van hun hemelse Vader, tegelijk met alle andere onbekende zonden van hen, Ps. 19:13. Hoe zullen wij dan ook niet, als lieve kinderen, onze hemelse Vader hierin navolgen? En graag hen verschonen, die Hij Zelf verschoont? Hoe zullen wij niet met David hen graag sparen, die wij zien dat de verleidende Absalom wel navolgen, maar in hun eenvoudigheid, niets kwaads wetende van de zaak? 2 Sam. 15:11. En aangezien wij toch vele gebreken van het leven verdragen in onze burgerlijke vrienden, eer wij hun de vriendschap opzeggen, zullen wij niet eveneens veel verdragen in onze geestelijke vrienden, als zij slechts in de grondstukken van het christelijke geloof, die tot de zaligheid absoluut nodig zijn, recht en van harte houden en betrachten, en in andere leerstukken niet hardnekkig of moedwillig dwalen, voor zoveel wij kunnen merken.

Wanneer iemand gehouden mag worden één van gevoelen met ons te zijn in enig leerstuk

Edoch, opdat de eenvoudigen hier niet bedrogen worden door de arglistigheid die de verleiders gebruiken, om listiglijk tot dwaling te brengen, Ef 4.14, moeten wij hier al intijds gewaarschuwd zijn dat, zouden wij gehouden kunnen worden in een grondstuk van het geloof, het eens en van één gevoelen te zijn, dat het niet genoeg is dat beide wij en onze partij, die eigen en zelfde woorden belijden en aannemen, waarmee enig grondstuk van het geloof wordt voorgedragen. Als bijvoorbeeld, dat Jezus is de Christus, Joh. 20:31. Maar dat daarenboven nog vereist wordt, at beide wij en onze partij, door die woorden één en dezelfde betekende zaak verstaan, belijden en aannemen. Dit dient goed aangemerkt te worden tegen diegenen die vaardig zijn om al diegenen in te laten tot de gemeenschap van de ware christelijke kerk, die slechts tegelijk met ons de woorden, waarmee enig grondstuk van het geloof in de Heilige Schriftuur wordt voorgesteld, willen belijden en aannemen; zoals die daar staan in de tekst; daar zij dikwijls een heel andere betekenis in hun hart hebben over de woorden, dan wij. Zodanig was in vorige eeuwen het voorgeven van de Arianen, die het gescheurde christenvolk probeerden te verenigen met dit voorstel: dat men onderlinge gemeenschap zou houden met diegenen, die slechts tegelijk beleden dat de Heere Jezus, de Zoon van God, aan de Vader gelijk was. Daar toch in het verstand van die woorden zo’n groot onderscheid was tussen het christenvolk, als er is tussen het eeuwige en het tijdelijke. Zo schijnt ook de Goudse Catechismus daartoe belegd geweest te zijn.

Maar dit is niet dan een diepte van de satan, en enkel bedrog. Daarom, omdat er zeer veel aan gelegen is dat de eenvoudigen hiervan reeds intijds goed bericht worden, zullen wij deze zaak wat nader openen. Hiertoe stellen wij kort deze gewisse grondregel voor; namelijk, dat niet de uiterlijke letters, syllaben en woorden van de Heilige Schrift alleen, zoals ze daar voorgesteld zijn, de waarheid van God zijn. Maar de rechte zin en mening van die letters en woorden, zijn de waarheid van God, en het goddelijke leerstuk dat wij moeten aannemen en geloven; zouden wij gezegd kunnen worden tegelijk met anderen deze of gene rede van de Heilige Schrift te geloven en aan te nemen. Als bijvoorbeeld, dat iemand zo belijden dat hij van harte geloofde, dat Jezus de Christus is, Joh. 20:31; en hij begreep niet wat Jezus, wat Christus, te zeggen is; of hij begreep het verkeerd. Die mens zou niet kunnen gehouden worden dit leerstuk van ons christelijke geloof, dat Jezus is de Christus, te geloven en daarin met ons eensgezind te zijn. Want gewis, woorden zonder zin of mening, of met een verkeerde mening, zijn geen grondstukken van ons christelijk geloof. Hieruit volgt nu, opdat iemand aangezien mocht worden enig leerstuk van het christelijke geloof goed te houden, en daarin met de rechtzinnigen en recht gelovigen eensgezind te zijn, dat het nodig is dat hij de woorden, waarmee het leerstuk voorgedragen wordt, verstaat, en recht verstaat. Die de woorden niet verstaat, die zegt ze op gelijk een ekster of papegaai; waarvan wij toch wel weten dat ze geen geloof hebben. En die de woorden verkeerd verstaat, die houdt het leerstuk in der waarheid niet, maar stoot het om. Wij zullen het beide wat nader verklaren.

Eerst, wij moeten de betekenis van de woorden, waarmee het leerstuk wordt uitgedrukt verstaan. Wij moeten daardoor zo iets aan onszelf voorstellen en begrijpen. Want de woorden, geschreven of gesproken, zijn ook tekens, die, behalve wat zij aan onze uitwendige zin aanbieden, nog wat anders ons gemoed doen voorkomen. Of doen ze dan niet, dan zijn ze maar een ijdel geklank; voor zoveel als mij aangaat, 1 Kor. 14:11. Als bijvoorbeeld, wanneer ik een Breton hoor spreken. Zodanig zijn veel schriftuurlijke redenen waarlijk voor vele naamdragende christenen.

Edoch, hier moeten wij ook weten dat tot het verstand van de woorden, het genoeg is dat ik begrijp wat waarlijk de woorden te verstaan willen geven. Al is het schoon dat ik de zaak zelf, die zij te verstaan geven, niet kan begrijpen. Als bijvoorbeeld: de Heilige Schrift zegt wel duidelijk: een maagd zal een Zoon baren, Jes. 7:14. Deze woorden zijn gemakkelijk om te verstaan. Als namelijk dat een vrouwspersoon, die nooit een man bekend heeft, een kind uit zich zal voortbrengen. Maar de zaak zelf die ons wordt voorgesteld, is zwaar om te begrijpen. Als namelijk, hoe dat zal kunnen zijn, dat een maagd zwanger zou worden en een zoon baren. Dit, al kunnen wij het schoon niet verstaan, zo kunnen en mogen wij evenwel de rechte zin en mening van de Heilige Schrift, ons voorgesteld met die woorden, verstaan en ook geloven. Want ook heet geloof onderzoekt niet de bijzondere noodzakelijkheid van de waarheid van de dingen, die ons in de Heilige Schrift worden voorgesteld. Maar het verlaat zich in het algemeen op de onfeilbare wijsheid, goedheid, trouw, mogendheid en waarachtigheid van Degene Die de zaak voorstelt, die in deze handel de Heere onze God is. Omwille van Hem, alhoewel ons de dingen die ons in de Heilige Schriftuur voorgesteld worden, zeer zeldzaam, ja, onmogelijk schijnen te zijn, naar ons begrip, zo geloven wij die evenwel. Want wij bemerken dat Hij, Die niet liegen noch ons bedriegen kan, het zegt en getuigt. En daarop stellen wij onszelf gerust. Immers, uit hetgeen nu gezegd is blijkt dat, zouden wij geacht kunnen worden deze of gene schriftuurlijke rede tegelijk met Gods volk te geloven en aan te nemen, dan is het nodig dat wij iets zeker en gewis door die rede verstaan, alhoewel het niet juist nodig is dat wij in de grond de hele gelegenheid van de voorgestelde zaak zouden begrijpen

En zoveel zij gezegd wat het eerste aangaat; namelijk dat wij zo iets zekers ons moeten voorstellen door die woorden die wij belijden, zou den wij gehouden kunnen worden het leerstuk, dat daarin begrepen is, te geloven. Volgt nu dat wij ook wat spreken van het tweede; namelijk dat wij niet alleen zo iets zeker en gewis moeten verstaan door de woorden, die enig leerstuk voorstellen, maar dat wij het ook recht moeten verstaan. Wij verstaan het recht als ons begrip van de zaak, die ons door de woorden wordt voorgesteld, overeen komt met de zin en mening van de Heere, Die ons de woorden voorstelt. En dat is alleen de goddelijke waarheid. Zo dan, wanneer iemand de woorden, waarmee een leerstuk van het christelijke geloof voorgesteld wordt, zo verstaat, zoals de mening van de Heere geweest is in het voorstellen van de woorden; die verstaat het leerstuk goed. En als hij het ook gelooft, dan is hij ook zelf daar goed aan. Wie het anders verstaat, die dwaalt; en is daar kwalijk aan.

Hieruit blijkt het dan immers nu onweersprekelijk dat, zouden enigen gehouden kunnen worden in een grondstuk van het geloof, het eens en eens van gevoelen te zijn, dat het niet genoeg is dat ze beide de eigen en dezelfde woorden belijden en aannemen, waarmee het leerstuk wordt voorgedragen. Als bijvoorbeeld, dat Jezus is de Christus. Maar dat ze nog daarenboven allebei door die eigen en dezelfde woorden ook één en dezelfde betekenende zaak moeten verstaan, belijden en aannemen. Als bijvoorbeeld, opdat twee belijders van het christelijke geloof gehouden mochten worden één van gevoelen te zijn in dit leerstuk, dat Jezus is de Christus, zo moeten ze dan beide in het voornoemde leerstuk door Jezus verstaan, dezelfde zodanige Persoon, van natuur en gelegenheid, de ene gelijk de andere. En door Christus hetzelfde zodanige ambt en bediening, de ene gelijk de andere. Anders is er geen enigheid van het gevoelen over dat leerstuk; als dat de ene door Jezus een gefantaseerde persoon zou verstaan, bestaande alleen in verbeeldingskracht en bedenking van onze hersenen; de andere zo’n Persoon, Die waarlijk de Zoon van de allerhoogste God is, en de Zoon van de mens, ons naar Zijn menselijke natuur in alles gelijk, uitgenomen de zonde. In dit geval is er geen enigheid van gevoelens tussen die personen; die toch enig zijn in het belijden en aannemen van de eigen en dezelfde woorden, waarmee het leerstuk wordt voorgesteld.

Als dit toegestaan is, gelijk niemand het weerspreken kan, dan valt er merkelijk onderscheid en verschil, zelfs over dit aller belangrijkste en fundamenteelste leerstuk, dat Jezus is de Christus, ook onder diegenen die hetzelfde leerstuk naar de woorden, zoals het daar staat in de tekst, graag met ons aannemen en belijden. Want een Ariaan, die de woorden tegelijk met ons belijdt, zal door Jezus de Zoon van God, een zodanige Zoon van God verstaan, Die in de tijd, doch voor alle andere creaturen, van God de Vader als een voornaamste Creatuur, geschapen is. Een Wederdoper die ook de woorden tegelijk met ons belijdt, zal door Jezus, de Zoon van de mens, een zodanige Zoon van de mens verstaan, Die alleen door de buik van Zijn moeder gepasseerd is, zoals het water door een goot, niet het wezen van de mens uit Zijn moeder hebbende. Een Papist, die ook meet ons eveneens de woorden belijdt, zal door Christus, de Gezalfde van de Heere, zo iemand verstaan, Die maar ten dele onze zaken verricht; zodat wij nog andere middelaars nodig hebben; en onze zaligheid ten dele in de verdiensten van onze goede werken, of in het lijden en betalen voor onze eigen zonden moeten zoeken. En hieraan blijkt het klaar dat al dezen wel één en hetzelfde leerstuk met ons houden, zoveel de woorden aangaat; daar zij toch met de daad merkelijk van ons gescheurd zijn, juist in ditzelfde leerstuk, door verschillende, wisselbare en tegenstrijdige meningen. Daarop dient goed gelet te worden, tegen diegenen die zo gemakkelijk, buigzaam of rekkelijk zijn, dat zij geen zwarigheid zouden maken, al diegenen in te laten tot de gemeenschap van de kerk, die slechts in de belijdenis van de woorden met ons eens waren. Dat toch geheel ongerijmd en verwerpelijk is.

Edoch, alhoewel dit alles zo is, moeten wij toch ook goed toezien, dat wij niet de woorden waarmee de Heilige Schriftuur ons enig leerstuk van het christelijke geloof voorstelt, uitleggen en verklaren naar onze eigen smaak en zin; en het ook niet verder uitstrekken en meer punctueel verklaren, tot vervreemding van vrienden, en scheuring van de kerk, dan het nodig is. Dat is, dan wij met goed, krachtig en duidelijk bescheid van de Heilige Schriftuur kunnen openbaren aan de gewetens van de mensen, tot hun overtuiging; tenzij dat zij hardnekkig willen dwalen.

Zo staat dan in te zien, bijvoorbeeld, wat dit leerstuk aangaat, dat Jezus is de Christus, of met deze uitlegging de zaak niet genoeg gedaan is; opdat twee belijders van het geloof daarin mochten gehouden worden het eens en één van gevoelen te zijn. Namelijk dat men door Jezus niet verstaat, zo’n woord, van zoveel letters en syllaben in de wind gesproken, waaronder iedereen naar zijn believen en smaak zo’n persoon zou mengen als het hem goeddacht. Maar dat ze beide daardoor verstaan, in der waarheid en inderdaad, juist die Persoon, waarvan al de vier evangelisten wel duidelijk getuigen, dat Hij de Zoon van de allerhoogste God is, en de Zoon van de mens; Wiens ontvangenis, geboorte, afkomst, leven, leer, werken, sterven, opstanding en hemelvaart, zij ook wel klaar en duidelijk beschrijven en voordragen; waardoor de Heere Jezus wel genoeg van alle andere personen, wie die ook wezen mochten, wordt onderscheiden. Daarom, als men door Jezus waarlijk zo’n Persoon verstaat, als er nu is aangewezen, verstaat men niet een individuum vagum, of iets anders; maar een zeker, gewis Persoon; merkelijk van alle andere onderscheiden. En opnieuw, dat men, doordat de Heere God ons betuigt dat de voornoemde Heer Jezus de Christus is, verstaat, niet wat iedereen wil en goeddunkt, maar dat men daardoor bescheiden en uitdrukkelijk verstaat, dat de voornoemde Jezus precies Degene is, en niemand anders, die van God gezalfd is, met de Heilige Geest en met kracht, en door Gods rechterhand verhoogd is tot een Vorst en Zaligmaker, om Zijn volk bekering en vergeving der zonden te geven. Gelijk Hij ook, om dat teweeg te brengen, met Zijn dierbaar bloed aan het hout des kruises uitgestort, voor de zonden van Zijn volk ten volle betaald heeft, zodat er ook anders geen naam, dat is persoon, onder de hemel is gegeven aan de mensenkinderen, om zalig te worden, dan de Heere Jezus Christus, Hand. 10:38; 5:31; Luk. 2:32; 1 Petr. 1:18,19; 1 Kor. 6:20; 1 Petr. 2:24; Kol. 2:14; Hand. 4:12.

Het staat te bezien, zeg ik, of iemand die zoveel houdt van dit leerstuk, dat Jezus is de Christus, als wij nu hebben aangewezen, en daarop hartelijk bewogen is om zijn zaligheid alleen in de Heere Jezus Christus te zoeken, niet zou mogen (om met hem te beginnen, zoals de apostelen met die drieduizend, die door de predikatie van Petrus bekeerd waren, Hand. 2) gehouden worden in dit leerstuk zo één van gevoelen te zijn met de rechtzinnigen, dat hij tot hen zou mogen in gelaten worden; al was het schoon dat hij in enige andere bijzondere dingen, die de gelegenheid van onze Heere Jezus Christus aangaan, zo’n goed bescheid niet had, of ook in enige dingen, die zo kommerlijk gesteld zijn in de Schrift, dat zelfs een waar kind van God daarin gemakkelijk kan komen te dwalen, nog een dwalend gevoelen had. Het schijnt wel dat men dit graag moet toestaan, of anders, gelijk al de leerstukken, de ene weg of de andere, zus of zo, enig opzicht tot elkaar, en enig verband samen hebben; dan zal men onvermijdelijk daartoe geleid moeten worden, dat men niemand zal willen of kunnen erkennen één van gevoelen in enig leerstuk met ons te zijn, die ook niet precies juist in alle punten, alleszins en ten enenmale eens met ons gezind zijn. Dit is in deze grote zwakheid van ons begrip, en kleine wetenschap van de geestelijke dingen, op generlei wijze toe te staan; willen wij niet ieder een kerk op onszelf gaan stichten, en alle christelijke enigheid en gemeenschap onder de christenen afbreken.

Wat aangaat deze tweede voorwaarde, die vereist wordt in zulke leerstukken die men zou moeten houden absoluut tot de zaligheid nodig te zijn. Namelijk dat het aan zich gehecht heeft, belofte van leven, als men het houdt, of dreigement van dood, als men het niet houdt. Daarin vinden wij wat zwarigheid.

Want alle goddelijke geboden en leerstukken hebben in het algemeen aan zich gehecht de voorwaarde van het leven of de dood, als men die betracht of verwerpt. In dit opzicht betuigt Mozes de kinderen van Israël aldus, Deut. 11:26-28: Ziet, ik stel ulieden heden voor, zegen en vloek: Den zegen, wanneer gij horen zult naar de geboden des HEEREN, uws Gods, die ik u heden gebiede; maar den vloek, zo gij niet horen zult naar de geboden des HEEREN, uws Gods, en afwijkt van den weg, dien ik u heden gebiede. En opnieuw, Deut. 30:15: Ziet, ik heb u heden voorgesteld het leven, en het goede, en den dood, en het kwade, enz. Daarom getuigt hij ook wel duidelijk, dat wel de verborgene dingen voor den HEERE, onzen God zijn; maar dat de geopenbaarde voor ons en voor onze kinderen zijn, tot in eeuwigheid, om te doen al de woorden dezer wet, Deut. 29:29.

Om dit nog wat nader te openen, moeten wij hier gedenken dat de voorwaarden van het leven, of van de dood, over de goddelijke geboden en leerstukken, tweezins aangemerkt moeten worden. Namelijk naar de gelegenheid van de wet, en naar de gelegenheid van het evangelie.

Naar de wet hebben alle goddelijke leerstukken en geboden aan zich gehecht een dreigement van de dood, als men slechts één daarvan alleen overtreedt. Want er is geschreven (namelijk in de wet, Deut. 27:26): vervloekt is een iegelijk, die niet blijft in al hetgeen geschreven is in het boek der wet, om dat te doen, Gal. 3:10. Daarentegen (dat uit het voorgaande noodzakelijk volgt) hebben ze alleen een beloften van het leven aan zich gehecht, als men ze alle gelijk volkomen houdt, Jak. 2:10; Rom. 2:6,7, enz. Hieruit volgt ook dat naar deze regel geen vlees behouden kan worden. Daarom moeten wij het bescheid van de zaligheid en de dingen die wij tot de zaligheid noodzakelijk moeten weten, nader vernemen en leren kennen, uit de gelegenheid van het heilig evangelie.

Wat dit dan aangaat, naar de leer van het heilig evangelie is de belofte van het leven gedaan aan al degenen die zich bekeren tot God, en geloven in Christus. Daarentegen het dreigement van de dood aan degenen die zich niet bekeren tot God, en niet geloven in de Heere Jezus. Want zo spreekt het evangelie: bekeert u en leeft, Ezech. 18:32. Geloof in den Heere Jezus Christus, en gij zult zalig worden, Hand. 16:31. En aan de andere kant spreekt het zo: indien gij u niet bekeert, zo zult gij allen insgelijks vergaan, Luk. 13:5. Die niet gelooft, is alrede veroordeeld, dewijl hij niet heeft geloofd in den Naam des eniggeboren Zoons van God, Joh. 3:18; en vers 36: Die in den Zoon gelooft, die heeft het eeuwige leven; maar die den Zoon ongehoorzaam is, die zal het leven niet zien, maar de toorn Gods blijft op hem.

Hieruit zou men nu gemakkelijk menen, op het eerste gezicht, dat wij het bescheid van deze zaak gevonden hebben; en nu wel gemakkelijk kunnen aanwijzen welke leerstukken absoluut tot de zaligheid te weten nodig zijn. Namelijk niet al diegenen waaraan in het gemeen, volgens de wet, een belofte van het leven, of een dreigement van de dood gehecht is. Maar die leerstukken waaraan in het bijzonder, naar uitwijzen van het Evangelie (dat ons de blijde boodschap van de zaligheid brengt) een belofte van het leven, of een dreigement van de dood gevoegd is. En dat wij zo vervolgens kunnen besluiten (aangezien het in geheel de Schriftuur waarachtig bevonden wordt, dat naar de leer van het evangelie, de bekering tot God, en het geloof in Jezus Christus, hetgeen is waardoor de mens tot het leven bevorderd, en in de staat van de genade gesteld wordt; zoals daarentegen niet dan de onbekeerlijkheid, en het ongeloof, de mens de dood aanbrengt, en in de ongenade van God doet blijven; zoals wij reeds nu bewezen hebben), dat ook niets dan de leerstukken van de bekering tot God, en van het geloof in de Heere Jezus, de enige leerstukken zijn die tot de zaligheid absoluut nodig zijn, dat men ze weet en doet.

Dit schijnt, zeg ik, zo fijn en goed toe te gaan, en dat men hiermee voldoende bericht gedaan heeft over dit onderzoek, welke leerstukken tot de zaligheid absoluut nodig mochten zijn. Maar als wij de zaak wat nader inzien, dan zullen wij bevinden dat het ver daar vandaan is. Want dit is zeker en gewis, dat die leerstukken van de bekering en van het geloof, waaraan in het evangelie een belofte van het leven gevoegd is, voor die ze betrachten, of een dreigement van de dood over die ze niet betrachten, niet altijd geheel klaar en duidelijk in de Heilige Schrift zijn voorgesteld. Zoals ze ook niet altijd onder de termen of de naam van bekering en geloof, maar met enig ander beleid (dat toch zoveel meebrengt als de bekering en het geloof uitwijzen) ons voorgedragen worden; als Rom. 8:1 en vs. 13; 1 Joh. 5:17; Joh. 17:3, en elders meer. Waardoor het ook gebeurt dat die leerstukken, zoals ze in de tekst van de Heilige Schriftuur staan, zwaar vallen voor de eenvoudigen om die te verstaan; en derhalve niet (zoals ze daar staan in de tekst) de eerste vereiste voorwaarde hebben, welke is dat die leerstukken, die men zou moeten houden absoluut tot de zaligheid nodig te zijn,, geheel klaar en duidelijk moeten voorgesteld zijn in de Heilige Schrift. Als bijvoorbeeld, wat aangaat de bekering: de apostel Paulus stelt ons en leerstuk voor, dat zwaar valt om te verstaan voor de eenvoudigen, en toch aan zich gehecht heeft belofte van leven, voor die het betrachten, en dreigement van dood, voor die het niet betrachten: indien gij (zeg hij, Rom. 8:13) naar het vlees leeft, zo zult gij sterven; maar indien gij door den Geest de werkingen des lichaams doodt, zo zult gij leven. Nu, deze rede kan een eenvoudig mens niet direct verstaan; veel minder weten hoe ver het zich uitstrekt; tenzij dat hem van elders uit de Heilige Schrift daarover enige opening gedaan wordt. Zo ook wat aangaat het geloof. De apostel Johannes stelt ons en leerstuk voor, dat ook zwaar valt om te verstaan voor de eenvoudigen; en het heeft toch ook al aan zich gehecht, belofte van het leven, voor die het betrachten, en dreigement van de dood, voor die het niet betrachten: Die den Zoon heeft (zegt hij, 1 Joh. 5:12), die heeft het leven; die den Zoon van God niet heeft, die heeft het leven niet. Dit is ook niet gemakkelijk te verstaan voor de eenvoudigen. Namelijk wat het is, de Zoon te hebben, En het moet met ander bescheid van de Heilige Schrift verklaard worden. Wat aangaat beide de bekering en het geloof, de Heere Jezus stelt ons een leerstuk voor, waaraan Hij gehecht heeft, een belofte van het leven, voor die het betrachten, en een dreigement van de dood, voor die het niet betrachten. Dit is toch niet gemakkelijk om te verstaan voor de eenvoudigen: Niet een iegelijk (zegt de Heere Jezus, Matth. 7:21), die tot Mij zegt: Heere, Heere! zal ingaan in het Koninkrijk der hemelen, maar die daar doet den wil Mijns Vaders, Die in de hemelen is. Nu, het houdt voorwaar niet weinig zwarigheid in, terdege en duidelijk aan te wijzen hoever dat deze rede van onze Heere Jezus Christus zich uitstrekt. Omdat er aan de ene kant niemand gevonden wordt die de wil van de Heere volmaakt doet, en iedereen laat zich voorstaan dat hij die enigermate doet en nakomt, en allen betuigen dat zij het proberen goed te doen.

Hieraan blijkt het nu immers genoeg dat vele leerstukken van de bekering en van het geloof, of aangaande de bekering en het geloof, die aan zich gevoegd hebben een belofte van het leven voor die ze betrachten, en een dreigement van de dood voor die ze niet betrachten, al kommerlijk staan in de Heilige Schriftuur, en zwaar vallen om te verstaan voor de eenvoudigen. Zodat het nodig is dat die plaatsen van de Heilige Schriftuur, waarmee die leerstukken voorgesteld worden, nog door enige andere meer klare en duidelijke plaatsen van de Heilige Schrift, geopend en uitgelegd worden. Maar nu gebeurt het ook dikwijls dat de verklaring, die uit andere plaatsen van de Heilige Schrift gedaan wordt, niet aan zich gehecht heeft zodanige bijzondere belofte of dreigement. Hieruit schijnt dan ook te volgen dat de betekenis van het eerste leerstuk, dat verklaard wordt door andere plaatsen van de Heilige Schrift, niet verder voorts zo belangrijk is, dat de zaligheid daaraan zou hangen; dan zover als de verklaring daarvan ook zodanige belofte of dreigement aan zich heeft. Tenzij dan dat het was dat die andere plaatsen van de Heilige Schrift, waarmee het leerstuk verklaard wordt, zo klaar en duidelijk waren, dat die zonder merkelijk wrevel en hardnekkigheid (welke altijd dodelijk is als men daarin voortgaat) niet geloochend noch verworpen kunnen worden, als die aan iemand uit de Schrift voorgesteld worden. Dit zal door een voorbeeld beter begrepen worden.

Het belangrijkste en voornaamste leerstuk van de christelijke religie, waaraan ook de belofte van het leven gevoegd is, is dit: dat Jezus is de Christus. Deze dingen zijn geschreven (zegt Johannes, 20:31), opdat gij gelooft, dat Jezus is de Christus, de Zone Gods; en opdat gij, gelovende, het leven hebt in Zijn Naam. Nu, deze woorden, zoals ze daar staan in de tekst, zijn van zichzelf zwaar om te verstaan, ja, kunnen niet verstaan worden tenzij dat men uit het voorgaande en het navolgende van de tekst, alsook mede van elders, uit andere plaatsen van de Heilige Schriftuur, licht daartoe brengt om die te bekennen. Zoals ook deze woorden, Jezus is de Christus, zoals wij boven hoorden in het voorgaande, hoofdstuk, sectie 4, overal in de Heilige Schriftuur wel klaar en duidelijk uitgelegd worden, juist tot het begrip van de aller eenvoudigsten. Want wel bijna het gehele Nieuwe Testament besteedt zich daartoe om het bescheid van deze woorden aan de mensenkinderen voor te dragen. En dat, omdat het hele grondwerk van de zaligheid van de mensenkinderen daarin vervat is, en voorgesteld wordt. Zodat dit ook zeker en gewis is, dat niemand tot de zaligheid komen kan, die de waarheid, in deze woorden voorgesteld, dat Jezus is de Christus, niet recht verstaat en van harte gelooft.

Maar hier nu valt deze zwarigheid, of dan ook een mens niet zalig of behouden kan worden, tenzij dan dat hij recht weet, en van harte gelooft, al hetgeen dat de Heilige Schriftuur tot verstand en verklaring van deze woorden, dat Jezus is de Christus, bijbrengt en voordraagt. Daarop antwoorden wij: nee. Want zou men alles dat tot verstand van dit grondstuk van onze zaligheid, dat Jezus is de Christus, behoort, en alles dat tot de verdere verklaring daarvan uit de Heilige Schrift kan bijgebracht worden, zo belangrijk willen maken, dat men zonder dat te weten en te geloven, niet zou kunnen behouden worden, dan zou men vele leerstukken die geheel niet klaar staan in de Heilige Schrift, die ook zeer bezwaarlijk of geenszins door de eenvoudigen bereikt kunnen worden, (als bijvoorbeeld hoe beide de goddelijke en menselijke natuur, aan de gehele Persoon toegeschreven worden, en welke dergelijke dingen er meer zijn) absoluut tot de zaligheid nodig maken, en zo vervolgens veel dingen stellen als absoluut tot de zaligheid nodig, die veel vrome en ware christenen, die toch zalig geleefd en gestorven hebben, nooit hebben geweten, of terdege verstaan. Dit is ongerijmd, en regelrecht strijdig tegen het bescheid van de Heilige Schriftuur. Aangezien de apostel ons getuigt, dat hij nog vele dingen van de Heere Christus had te zeggen, en die zwaar waren om uit te spreken voor de eenvoudigen, Hebr. 5:11; die ook dus vele eenvoudigen nooit hebben kunnen bereiken.

Daarom staat hier nu te onderzoeken, welk schriftuurlijk bescheid over dit leerstuk, dat Jezus is de Christus, en over andere leerstukken, waaraan een belofte van het leven, of een dreigement van de dood gevoegd is, door de Heilige Geest elders in de Schrift wordt voorgesteld, voor zo belangrijk gehouden moet worden, dat niemand daarvan onwetend zijnde of daarin dwalende, de dood zou kunnen ontgaan en het leven beërven.

Om hiervan goed bericht te doen, moeten wij weten dat het bescheid, dat de Heilige Geest ons elders in de Heilige Schriftuur voorstelt, over deze woorden, dat Jezus is de Christus, en zo navolgens over andere dergelijke leerstukken, tweeërlei is: namelijk, òf zodanig dat ook aan zich gehecht heeft een belofte van het leven, voor die het betrachten, of een dreigement van de dood voor die het niet betrachten, òf zodanig, dat zoiets niet aan zich gehecht heeft.

Wat nu aangaat het eerste, namelijk als het schriftuurlijk bescheid, dat tot verklaring van deze woorden, dat Jezus is de Christus, door de Heilige Geest elders in de Heilige Schrift is voorgesteld, ook aan zich gehecht heeft een belofte van het leven, of een dreigement van de dood, dan mogen wij het vrij wel daarvoor houden, dat het rechte begrip van deze woorden, dat Jezus is de Christus, zo verder voort, absoluut tot de zaligheid nodig is, als die schriftuurlijke verklaring, die aan zich gehecht heeft, belofte van het leven, of dreigement van de dood, het uitlegt en uitbreidt. Als bijvoorbeeld: de Schrift stelt ons voor, tot verklaring van deze woorden, dat Jezus is de Christus, dat de Heere Jezus waarlijk de Eigen Zoon van God is, Rom. 8:32, en zo navolgens waar God, 1 Joh. 5:21. Dit, zien wij, is een verdere uitlegging en verklaring over de voornoemde woorden. Nu, de Heilige Geest, ons deze verklaring voorstellende in de Heilige Schrift, laat het daarbij niet blijven, maar gaat verder, en voegt bij deze verklaring een belofte van het leven, 1 Joh. 5:11,12: dit is de getuigenis (zegt Hij), namelijk dat ons God het eeuwige leven gegeven heeft; en ditzelve leven is in Zijn Zoon. Die den Zoon heeft, die heeft het leven; die den Zoon van God niet heeft, die heeft het leven niet. Hieruit volgt nu dat het absoluut tot de zaligheid nodig is dat men weet dat Jezus Christus de Eigen Zoon van God is, dat Hij de waarachtige God is.

Opnieuw, de Heilige Geest stelt ons voor in de Schrift, tot verklaring van deze woorden, Jezus is de Christus, dat de Heere Jezus de Zoon van de mens is. Joh. 3:13: En niemand is opgevaren in den hemel, dan Die uit den hemel nedergekomen is, namelijk de Zoon des mensen, Die in den hemel is, en Mark. 14:21. Dit stelt de Heilige Geest ons wel duidelijk voor, tot een verklaring van de voornoemde woorden, namelijk wie dat Jezus is. Maar opnieuw, de Heilige Geest laat het bij deze verklaring niet blijven, maar gaat voort en voegt bij deze verklaring een belofte van het leven, en een dreigement van de dood; of in ieder geval hetgeen dat even zoveel geldt: Hieraan kent gij (zegt Hij, 1 Joh. 4:2,3) den Geest van God: alle geest, die belijdt, dat Jezus Christus in het vlees gekomen is, die is uit God. En alle geest, die niet belijdt, dat Jezus Christus in het vlees gekomen is, die is uit God niet. Hieruit volgt nu ook at het absoluut tot de zaligheid nodig is, dat men weet en gelooft dat de Heere Jezus Christus ook de Zoon van de mens, en waar mens is.

Nog verder, de Heilige Geest leert ons in de Heilige Schrift, tot verklaring van de woorden, Jezus is de Christus, dat de Heere Jezus de Zaligmaker is, en de Middelaar tussen God en de mensen, Luk. 1:11; 1 Tim. 2:5. En Hij voegt dan nog verder een getuigenis daarbij, waar leven en dood aan hangt; zeggende van de Heere Jezus Christus, Hand. 4:12: En de zaligheid is in geen Anderen; want er is ook onder den hemel geen andere Naam, Die onder de mensen gegeven is, door Welken wij moeten zalig worden. Hieruit volgt nu opnieuw dat het absoluut tot de zaligheid nodig is, dat men weet dat de Heere Jezus Christus de enige Zaligmaker van de mensenkinderen is.

Ziet, dusdanige schriftuurlijke verklaringen over die woorden, Jezus is de Christus, zijn buiten alle twijfel absoluut tot de zaligheid nodig; dat men die weet en recht verstaat. Aangezien de Heilige Geest zo in het bijzonder de belofte van het leven, voor die het betrachten, en het dreigement van de dood daaraan hangt, over hen, die ze niet betrachten. En derhalve is het ook geheel nodig, dat wanneer wij enig zulk bescheid van de Heilige Schrift vinden, waaraan een belofte van het leven of en dreigement van de dood gehecht is, dat wij onze zielen geen rust geven, totdat wij het rechte verstand daarvan verkregen hebben; in ieder geval zover voort, dat wij de rechte letterlijke zin daarvan weten en begrijpen. Alhoewel wij schoon veel andere dingen, die tot verklaring daarvan nog verder bijgebracht worden, zo juist niet weten, verstaan of bereiken kunnen. Als bijvoorbeeld, wanner de Schrift ons getuigt dat Jezus Christus is de Zoon van God, Joh. 20:31. Dat wij dit immers zover voorts in de grond verstaan, dat Hij op een andere manier de Zoon van God is, dan Adam de zoon van God genoemd wordt, of de gelovigen. Namelijk dat Hij is de Eigene, Rom. 8:32, Eniggeborene, Joh. 1:14, Zoon van God. Zodanig dat Hij is eeuwig meet God de Vader; zoals de Schrift dat ons verklaart, wanneer het ons leert dat Hij zo de Zoon van God is, dat Hij ook Zelf de waarachtige God is, 1 Joh. 5:21. Ziet, zo moeten wij immers zien, dat wij de woorden van de Heilige Schriftuur waarmee een leerstuk ons voorgesteld wordt, waaraan leven of dood gehecht is, naar de rechte letterlijke zin terdege verstaan. Al kunnen wij schoon niet veel andere dingen bereiken, die nog verder daarover in de Schrift gesteld worden. Voorts moeten wij hier nog verder dit gedenken, dat het wel gebeuren kan dat een waar kind van God waarlijk het leerstuk zal houden, dat tot de zaligheid absoluut nodig is, dat men het weet; alhoewel hij precies dit leerstuk, zoals het in enige plaats van de Heilige Schriftuur voorgesteld is, daar in die plats niet merkt, noch verstaat, omdat het daar wat zwaarder valt om te verstaan, zoals het daar voorgesteld is; dan wel in andere plaatsen van de Schriftuur, waar het meer duidelijk verhaald wordt. Als bijvoorbeeld: het zou gemakkelijk kunnen gebeuren dat een eenvoudig ongeletterd christenmens, lezende de voornoemde plaats van Johannes, 1 Joh. 4:2,3, of Joh. 1:14, het Woord is vlees geworden; waar gewag gemaakt wordt van de menswording van Christus, evenwel dat bescheid daaruit niet zou vatten; dat toch ditzelfde leerstuk (namelijk dat de Heere Jezus, God zijnde en blijvende, ook waar mens geworden is in de volheid van de tijd) recht goed verstaat en van harte gelooft; het geleerd hebbende uit andere meer duidelijker plaatsen van de Heilige Schriftuur, die vele zijn. Dit roeren wij daarom aan, om de eenvoudigen te doen verstaan dat, alhoewel het te wensen zou zijn dat wij allen gelijk geheel de Heilige Schrift terdege en recht wel verstonden; het toch niet absoluut tot de zaligheid nodig is, dat zij, of iemand anders, al die plaatsen van de Heilige Schriftuur, waarin zodanige leerstukken voorgesteld worden, die tot de zaligheid absoluut nodig zijn, bescheiden zouden weten, of wel klaar verstaan.

En zoveel zij gezegd van het Schriftuurlijk bescheid dat van elders uit de Heilige Schrift bijgebracht wordt, tot verklaring van zodanig leerstuk, dat aan zich gehecht heeft een belofte van het leven, of een dreigement van de dood; hebbende ook eveneens zo’n belofte of dreigement aan zich gevoegd. In dit geval is het eerste leerstuk, immers zover voort, absoluut tot de zaligheid nodig, dat men het in de grond verstaat, als die schriftuurlijke verklaring, die daarover gebracht wordt, en zelf ook aan zich gehecht heeft, belofte van het leven, of dreigement van de dood, het uitlegt en uitbreidt; zoals dat boven gebleken is. Nu volgt dat wij ook wat spreken van dat schriftuurlijk bescheid, dat van elders bijgebracht wordt uit de Schrift, tot verklaring van zo’n leerstuk, dat aan zich gehecht heeft een belofte van het leven, of een dreigement van de dood; maar dat zelf naakt, zonder zoiets, voorgesteld wordt in de Schrift. Wat dit aangaat moeten wij weten, dat zo’n schriftuurlijk bescheid tweeërlei is. Want het is òf zodanig, dat zeer klaar en duidelijk zijn zin en mening uitdrukt, òf het is zodanig, waarvan de zin en mening zwaar valt om te verstaan.

Wat aangaat dat eerste soort van dat schriftuurlijk bescheid, dat zelf geen belofte van het leven of dreigement van de dood aan zich gehecht heeft, maar naakt voorgesteld wordt; edoch ook zeer klaar en duidelijk zijn zin en mening uitdrukt, dat die zonder merkelijke wrevel en hardnekkigheid (dat altijd geheel dodelijk is) niet geloochend of verworpen kan worden: daarvan moeten wij weten dat, wanneer een leerstuk, dat absoluut tot de zaligheid nodig is, met zo’n klaar en duidelijk bescheid van de Heilige Schrift verder wordt uitgelegd en uitgebreid, dan wordt dit leerstuk wat mij aangaat, aan wie die verdere duidelijke uitbreiding uit de Heilige Schrift voorgesteld is, zover voorts ook absoluut nodig tot de zaligheid, dat ik het voor waarachtig moet houden en geloven. En dit gebeurt niet, dat juist die punten die tot uitbreiding van het voornaamste leerstuk verder worden bijgebracht, en geheel klaar in de Heilige Schrift staan, uit hun eigen aard en natuur, of naar de precieze wil van God, absoluut tot de zaligheid nodig zouden zijn, dat men die in het bijzonder wist en geloofde. Maar zij worden voor mij en iedereen, aan wie ze voorgesteld zijn, absoluut nodig dat ik ze voor waarachtig houd en geloof, daaruit, dat ze zo klaar en helder in de Heilige Schrift voorgesteld worden; dat niemand, aan wie ze uit de Heilige Schrift aangewezen worden, die kunnen loochenen, zonder meteen te loochenen dat de Heilige Schrift Gods Woord is,, en zo al tevens heel het grondwerk van ons geloof omver te stoten, Ef. 2:20. Zodat in deze gelegenheid er niet veel aan gelegen is of het punt in zichzelf van groot belang is, of niet; mar alleen of het duidelijk in de Schrift staat, en aan het geweten van degene, waar wij mee handelen, blijkt, dat de Heilige Schrift het zegt. Want wie dan evenwel dat zou bestaan te loochenen, of het tegendeel te drijven,, dat zou voor hem dodelijk zijn, al was anders het punt van nog zo’n klein belang. (Als bijvoorbeeld, dat Aäron de oudste broeder van Mozes is geweest; waaraan voor ons toch niet veel gelegen is tot de zaligheid, of wij dat weten of niet). Want hij kan dat niet doen zonder de vastigheid van de Schriftuur in twijfel te trekken, ja, Gods goddelijke waarheid te verloochenen; dat geheel dodelijk is. Maar anders, als de mens niet bescheiden weet wat de Heilige Schrift van enige punten van minder belang leert en stelt, dan zal hem dat niet verloren doen gaan; al komt hij schoon die nooit te weten. Of wat meer is, al gevoelde hij door misverstand of zwakheid van het geheugen het tegendeel van hetgeen dat de Schrift zegt; als hij slechts de grondstukken van het geloof goed vasthoudt; en oprecht betracht, zoveel in hem is, dagelijks in de kennis van de goddelijke dingen te groeien en toe te nemen. Als bijvoorbeeld, als iemand in dit geval zou menen dat Mozes de oudste broeder van Aäron zou zijn, of dat de Heere Jezus te Nazareth geboren zou zijn, en wat voor dergelijke dingen bij duizenden meer zijn n de Heilige schrift. Die wel klaar gesteld zijn in de Heilige Schrift, maar toch niet absoluut tot de zaligheid nodig zijn, dat men die bescheiden en recht goed zou weten en verstaan. Deze worden toch absoluut tot de zaligheid nodig, dat wij ze voor waarachtig houden en geloven, wanneer ze uit de Heilige Schrift wel duidelijk worden voorgesteld; en dat wegens voornoemde redenen.

Wat nu ten laatste aangaat de andere soort van dat schriftuurlijk bescheid, dat enig leerstuk aangaat dat een belofte van het leven, of een dreigement van de dood aan zich gehecht heeft, en wordt toch zelf naakt voorgesteld, zonder belofte of dreigement, en daarenboven bevonden zo al wat kommerlijk in de Heilige Schrift te staan, zodat het al zwaar valt voor de eenvoudige om het te begrijpen – waarom het ook wel gebeuren kan, zoals wij boven aanwezen, hoofdst. 21, sectie 2, dat een waar kind van God zich soms daarin zou komen te vergrijpen en te dwalen – daarvan moeten wij weten dat, wanneer een leerstuk, dat absoluut tot de zaligheid nodig is, met zodanig bescheid van de Heilige Schrift uitgebreid wordt, dat zo wat kommerlijk staat en zwaar valt om te verstaan; dat in die gevallen het niet absoluut tot de zaligheid nodig is, dat ik ditzelfde leerstuk, dat absoluut tot de zaligheid nodig is, zover voorts in de grond versta, als het wel uitgebreid wordt, door wel trouw, maar zodanig bescheid van de Heilige Schrift, als al zwaar valt om te verstaan. Dit kan daarom ook, zoals de ervaring ons leert, zeer bezwaarlijk door de eenvoudigen ooit terdege bereikt worden. En dat om die reden die wij boven, hoofdst. 21, sectie 2, bijgebracht en wijdlopig verhaald hebben. En zo praktiseren wij het ook navolgens in onze christelijke gemeente.

Zo besluiten wij dan, zoals wij in deze handen begonnen, namelijk dat niet al hetgeen, dat in de Heilige Schriftuur tot verklaring en verbreiding van enig leerstuk, at naar de leer van het heilig evangelie aan zich gehecht heeft een belofte van het leven, of en dreigement van de dood, en daarom ook absoluut tot de zaligheid nodig is, ook zelf mede eveneens absoluut tot de zaligheid nodig is, bijgebracht wordt, ook zelf een belofte van het leven of een dreigement van de dood aan zich gehecht heeft, of zo klaar en duidelijk in de Heilige Schrift voorgesteld is, dat men zonder merkelijke wrevel en hardnekkigheid, het niet kan loochenen noch verwerpen, en verder niet.

Uit dit alles mag ook blijken, naar ons achten, dat aangezien het dikwijls zo uitvalt (zoals wij boven bewezen hebben) dat enig leerstuk dat aan zich gehecht heeft een belofte van het leven, of en dreigement van de dood, niet klaar en duidelijk naar ons begrip in de Heilige Schriftuur is voorgesteld, om dat te verstaan, zodat het noodzakelijk verklaring en uitlegging nodig heeft, die van elders uit de Heilige Schrift daartoe gebracht moet worden, en dan voorts, dat het dikwijls zo uitvalt dat die uitleggingen die de Heilige Schriftuur hier en daar daarover doet, zich zeer breed en ver uitstrekken, zodat ze ook veel dingen in zich vervatten waarvan enigen, òf niet zeer duidelijk zijn om die te verstaan, òf zelf geen belofte van het leven of dreigement van de dood aan zich gehecht hebben – dat, zeg ik, aangezien het zo staat met die leerstukken, die aan zich gehecht hebben een gelofte van het leven of een dreigement van de dood, daaruit volgt dat door dit tweede kenteken, gevoegd bij het eerste, het onderzoek van deze zaak, namelijk welke leerstukken absoluut tot de zaligheid nodig zijn, niet terdege genoeg gedaan wordt. Temeer omdat men ook bevindt dat er wel enige dingen tot de zaligheid absoluut nodig zijn, dat men ze weet en gelooft, waaraan toch zo juist, in ieder geval niet klaar, een belofte van het leven of van de dood, in het bijzonder naar de leer van het evangelie aan gehecht is. Daarom is het, naar ons dunken, niettegenstaande al hetgeen wij boven gezegd hebben, nog wel nodig dat wij enige andere proeven doen, om klaar en duidelijk (als het mogelijk is) voor te kunnen stellen en bevroeden, welke leerstukken tot de zaligheid zo absoluut nodig zijn, dat zonder die in het bijzonder te weten, te geloven en te betrachten, niemand van de dood verlost, en een erfgenaam van het eeuwige leven gemaakt kan worden. Dit zullen wij nu gaan betrachten in de goede hulp van onze God, en tot grondiger verstand daarvan, of liever, om van deze handel alle misverstand te weren, zullen wij voor alles, in de navolgende sectie, twee bespreken of voorhoedselen aanwijzen, waarop wij achten dat noodzakelijk in deze handel gelet moet worden.

Wat aangaat dan die leerstukken die de mens door de verlichting van de Geest uit de Heilige Schrift vernemen en aannemen moet, zou hij ooit gebracht worden tot de ware bekering en het zaligmakende geloof, dat zijn naar ons dunken deze navolgende:

Eerst, dat de mens door de zonde zo deerlijk bevlekt is voor God, dat hij daarom (naar het rechtvaardig oordeel van God, Rom. 2:2, dat vereist, zoals de natuur ons ook leert, dat Gods waarheid en gerechtigheid, Gen. 2:17, staande zou blijven, al zou de wereld vergaan, Matth. 5:18) de genade van God ten enenmale onwaardig is, en van nature een kind des toorns is, en de eeuwige dood verdiend heeft, Rom. 3:23; Ef. 2:1,2; Rom. 6:23; Deut. 27:26.

Ten tweede, dat er in de mens geen verstand of macht is, om door zichzelf zijn zondigheid af te leggen, de verdoemenis te ontgaan, en het eeuwige leven te verkrijgen, Ps 49:7-9; Gen. 3:8,9; Matth. 16:26.

Ten derde, dat de Heere God, uit grote genade, Zijn Eigen eniggeboren Zoon, zijnde en blijvende ware God, met de Vader en de Heilige Geest, in de wereld heeft gezonden, en mens laten worden, om de arme mens, die zichzelf niet kon helpen, met God te verzoenen en zalig te maken, Matth. 1:21-23; Joh.3:16. En dat er in geen andere zaligheid te vinden is dan alleen in Hem, Hand. 4:12.

Ten vierde, dat de Heere Jezus Christus (want zo wordt de Zoon van God, en de Zoon van de mens, ons overal in de Heilige Schrift genoemd) overgeleverd is tot de dood, om onze zonden, en opgewekt van de doden, om onze rechtvaardigmaking, Rom. 4:25. Zodat Hij door Zijn bitter lijden, sterven en uitstorting van Zijn bloed, ten volle betaald heeft voor al de zonden van Zijn volk, 1 Petr. 2:24; 1:18,19; 1 Joh. 2:2; Kol. 2:13,14.

Ten vijfde, dat het middel om de zaligmaking van onze Heere Jezus Christus deelachtig te worden, is dat men het voor zeker en gewis houdt dat de Heere Jezus van God tot onze zaligmaking bescheiden zijnde, die ook ten volle voor ons uitgewerkt heeft, en dat men zo navolgens in de Heere Jezus Christus alleen zijn zaligheid van harte moet zoeken, en zijn vertrouwen van de zaligheid op Hem alleen moet stellen. Dit noemt de Heilige Schrift met één woord, te geloven in de Heere Jezus, Hand. 4:12; 16:31; Joh. 3:16.

Ten laatste, dat al diegenen die verwachten door de Heere Jezus zalig te zullen worden, boven alle andere mensen allermeest gehouden zijn, tot een teken van dankbaarheid, Zijn raad en geboden, in de Heilige Schrift voorgesteld, na te komen en in het werk te stellen, Matth. 28:19; Tit. 2:14.

Ziet, deze leerstukken moet men ook noodzakelijk weten en aannemen, zouden wij tot de ware bekering en het rechte geloof ooit kunnen geraken. Zoals dat uit de eigen aard en gelegenheid van deze leerstukken genoeg af te nemen is, en blijkt.

Want wat aangaat het eerste en het tweede voorgestelde leerstuk, wie niet gevoelt dat hij omwille van zijn zondigheid het eeuwige leven onwaardig is, ja, de eeuwige dood verdiend heeft, en ook bezuren moet, tenzij dat aan de waarheid en gerechtigheid van God genoeg gedaan wordt (navolgens het vierde leerstuk van die zes, die wij van nature wel genoeg weten kunnen) die zal nooit recht vernederd zijn voor God, en zo navolgens zich ook nooit recht tot de Heere zijn God bekeren, en in staat zijn om genade van God te ontvangen, Die de hovaardigen wederstaat, en de nederigen genade geeft, 1 Petr. 5:5. Eveneens ook, die zo vermetel zou zijn dat hij zich liet voorstaan dat hij wel genoeg door zijn eigen bedrijf, vernuft en beleid de zondigheid af zou kunnen leggen, de vloek ontgaan, en de zaligheid verkrijgen; die zou ook nooit onze enige Heiland en Zaligmaker Jezus Christus achten naar behoren, om in Hem alleen (zoals dat betaamt) de zaligheid te zoeken, en zijn vertrouwen van het leven op Hem alleen te stellen. Dit is te geloven in de Heere Jezus.

Zo opnieuw, wat aangaat het derde en vierde voorgestelde leerstuk; wie niet weet of voor waarachtig houdt, dat de Heere Jezus Christus onze Zaligmaker in waarheid en inderdaad niet alleen een waarachtig mens is, maar ook waar God; niet alleen waar God maar ook waar mens; en dat Hij zodanig zijnde, naar Zijn menselijke natuur de dood voor ons gestorven is, en de straf van de zonden geleden heeft, en door Zijn goddelijke kracht de dood overwonnen, en zo ten volle voor onze zonde betaald heeft, tot onze verzoening; wie, zeg ik, dit niet weet en voor waarachtig houdt, die zal nooit (tot bevrediging van zijn geweten) de gehele last en het gehele gewicht van zijn verslagen hart (over het gevoelen van zijn zonden en van zijn ellenden, benevens van zijn eigen machteloosheid om zichzelf te helpen, ontstaan uit de rechte kennis van de twee eerste leerstukken) kunnen leggen op de waardigheid en gewisheid van de verdiensten van Christus, door Zijn lijden en sterven voor Zijn volk verworven; en navolgens in Hem alleen zijn zaligheid zoeken, en op Hem alleen al Zijn vertrouwen van het leven stellen: dat is in één woord: in Hem geloven.

Want aan de ene kant, als hij meent, en het daarvoor houdt dat de Heere Jezus maar een waar rechtvaardig mens zou zijn, en geen waar God, dan zal hij nooit kunnen geloven dat een enig bloot mens alleen machtig zou zijn ten volle te betalen voor de zonden van heel het volk van God, omdat zij zoveel in getal zijn, en hun zonden zo ontallijk veel en groot en gruwelijk. Eveneens aan de andere kant, als hij meent en het daarvoor houdt, dat de Heere Jezus alleen de ware God is, en geen mens, dan zal hij ook nooit kunnen geloven dat de Heere Jezus, naar de waarheid van de Heilige Schriftuur (waarop wij ons alleen vast en gerust kunnen stellen, Ef. 2:20) voor de zonden van Zijn volk betaald heeft. Aangezien de Heilige Schriftuur overal getuigt, dat zonder bloedstorting geen vergeving der zonden geschiedt, Hebr. 9:22; en meteen ook leert dat de Heere God, Die een Geest is, Joh. 4:24, noch vlees noch been heeft, Luk. 24:39, ook niet sterven kan, 1 Tim. 6:16. Hieruit volgt dan noodzakelijk dat de mens, die de hele last en het gehele gewicht van zijn verslagen en bezwaard hart over zijn zonden en ellenden, zou kunnen leggen op de schouders en de verdiensten van de Heere Jezus Christus, tot bevrediging van zijn geweten (wat is te geloven in de Heere Jezus), die moet eerst en voor alles verzekerd zijn dat de Heere Jezus Christus niet alleen waar rechtvaardig mens is, maar ook waar God. Niet alleen waar God, maar ook waar rechtvaardig mens. En zo navolgens, dat Hij, zodanig zijnde, naar de eis van de rechtvaardigheid van God, en van de waarheid van de Heilige Schriftuur, door de uitstorting van Zijn bloed, ten volle betaald heeft voor de zonden van al zijn volk, tot hun volkomen verzoening.

Om dit nog beter te verstaan, omdat daar zeer veel aan gelegen is, en de kennis daarvan ook licht geeft tot deze handel, daarom zullen wij de gelegenheid van de voornoemde grondstukken van wat hoger verhalen, en kort bewijzen dat, zoals de mens zichzelf niet kan helpen, hij ook anders niet kan geholpen worden dan door zo’n middelaar, die tezamen waarachtig God en waarachtig rechtvaardig mens is. Tot opening zeggen wij hiertoe kort dit:

Door de zonde is de Heere onze God, zoals dat in geheel de Schriftuur waarachtig bevonden wordt, op het hoogste vertoornd. Daarom wil Hij ook de zonde tot het uiterste straffen, Deut. 25:16. Daarom, zou de arme zondaar met God verzoend worden, dan moet hij een bekwame middelaar en voorspreker hebben, die de toorn van Gods tevreden stelt en stilt. Maar wie kan er gevonden worden in hemel of op aarde, die hiertoe bekwaam is? Wie durft te treden tussen de toorn Gods die brandt tot in de onderste hel, Deut. 32:22, en de arme zondaar, die dit ontstoken heeft? Niemand mag dit bestaan te doen dan die machtig is de gerechtigheid van God genoeg te doen; waardoor alleen Zijn toorn gestild kan worden, Rom. 3:25,26.

Maar om de gerechtigheid van God genoeg te doen, zijn er in het bijzonder twee dingen toe vereist. Eerst, dat de straf die tegen de zonde gedreigd was, naar de rechtvaardigheid van God, daadwerkelijk bezuurd en geleden wordt. Dit is de vervloekte dood, Gen. 2:17; Deut. 27:27. Want God kan Zichzelf, och Zijn waarheid en gerechtigheid niet verloochenen, 2 Tim. 2:13. Hij heeft het gesproken, en het was recht dat de overtreder van Zijn gebod een vervloekte dood zou sterven; dat moet geschieden. Ten tweede wordt er ook vereist om de gerechtigheid van God genoeg te doen, dat voorts heen de wet van God volkomen onderhouden wordt, Lev. 18:1. Want God Die de heiligheid zelf is, kan geen gemeenschap houden, dan met diegenen die heilig zijn, en Zijn geboden betrachten, Amos 3:3; 2 Kor. 6:14. Maar wie is nu hiertoe bekwaam. Mot de zondige mens, om de gerechtigheid van God genoeg te doen, de straf van de zonde daadwerkelijk bezuren en ondergaan, dan moet hij noodzakelijk altijd en eeuwig blijven zitten in een vervloekte dood. Welke plaats is er dan voor de verlossing uit zijn ellende? Moet hij ook tot hetzelfde doeleinde voortaan heen de wet van God volkomen onderhouden, daar hij van nature geheel en totaal geneigd is die dagelijks alleszins te breken, dan moet hij eerst opnieuw tot zijn vorige heilige staat (waarin hij eerst geschapen was) verheven worden, en het evenbeeld van God in zich vernieuwd krijgen. Maar dit kan de arme zondaar, die dood is in zijn misdaden, even weinig doen, als iemand die gestorven is zich opnieuw van de doden kan opwekken. Waar is dan opnieuw, de verlossing uit zijn ellende?

Zo blijkt het dat de zondige mens geheel onmachtig is zichzelf te helpen. Daarom is er ook niemand, onder de aardse creaturen, die de mens helpen kan; omdat ze in waardigheid met de mens niet zijn te vergelijken. En het is ook rechtvaardig bij god, dat de mens, die gezondigd heft, voor de zonde voldoet. Daarom kunnen dan ook de engelen van de hemel de mens niet helpen, omdat zij geen mensen zijn. Daarom, al is het schoon dat zij waardiger zijn dan de mensen, zo kunnen zij toch voor de mens niet betalen, omdat de rechtvaardigheid van God vereist dat dezelfde natuur die gezondigd heeft, ook gestraft wordt. Zoals dat daaruit blijkt dat Hij Zijn Zoon, onze Zaligmaker, mens heeft laten worden.

Zo blijkt het dan nog verder, dat, zover het menselijke verstand ons leiden kan, het geenszins kan beseft of ingedacht kan worden, hoe dat de mens uit zijn ellende (waarin hij zich gebracht heeft door de overtreding van Gods rechtvaardig gebod) zou kunnen verlost worden. Nee, niet; al had schoon (om zo te spreken) de Heere onze God aan de gevallen mens gepresenteerd dat, als hij slechts een bekwaam middel had kunnen bedenken waardoor de zondige mens zou hebben mogen verlost worden, en de Heere God evenwel een waarachtig en rechtvaardig God blijven (zoals Hij toch Zichzelf niet verloochenen kan) dat de Heere God Zelf dit middel door Zijn alvermogende wijsheid en macht zou hebben willen in het werk stellen en uitvoeren, tot behoud van de mens; dan zouden evenwel de mensen in hun uiterste ellende hulpeloos hebben moeten blijven zitten, omdat zij niet zo’n middel zouden hebben kunnen bedenken. Laat de wijsten, kloeksten en vernuftigsten van de wereld het beproeven, en ze zullen onze rede waarachtig bevinden. God, Die de waarheid, Die de rechtvaardigheid zelf is, heeft gezegd: ten dage, als gij daarvan eet, zult gij den dood sterven, Gen. 2:17, ja, een vervloekte dood, Deut. 27:27. Wel, de mens bestaat, niet tegenstaande dit gestrenge gebod van God, evenwel van die boom te eten. Welke andere uitkomst kan hier nu bedacht worden door het menselijk vernuft, dan dat, òf God de Heere Zijn waarheid en rechtvaardigheid verloochent, dat Hij niet doen kan noch wil, òf dat de mens dadelijk de vervloekte dood sterft, at uit al het tevoren gezegde noodzakelijk op de overtreding van de wet van God volgen en gebeuren moet.

Edoch, waar zo de mens gebracht is tot het uiterste stuk van zijn verzinnen, en ten einde raad is, daar openbaart de wijsheid van God zich. En hetgeen voor de mens onmogelijk was om te verzinnen, dat wordt door God bedacht en tevoorschijn gebracht in Zijn Heilig Woord. Daar wordt ons van God geopenbaard dat het enige middel waardoor de zondige mens met God zou mogen verzoend en tot zijn eerste heerlijke staat opnieuw opgericht worden, deze is: dat God Zelf de natuur van de mens zou aannemen tot Zijn goddelijke natuur, opdat zo God de Heere, in die aangenomen menselijke natuur, op Zich mocht kunnen nemen, beide de schuld en de straf van de zonde; en vervolgens de schuld en ook de straf wegnemen door Zijn gehoorzaamheid en het volkomen lijden van de uiterste straffen, die al de zonden van Zijn volk verdiend hadden. De menselijke natuur zou ten volle machtig gemaakt worden om dit alles te kunnen doen, omdat die met de goddelijke natuur verenigd was. Deze goddelijke natuur, verenigd met de menselijke natuur in onze enige Heiland en Zaligmaker, maakt de menselijke natuur machtig en waardig om alleen te voldoen voor de zonden van heel het volk van God, en dat in een korte tijd; daar onze zonden de eeuwige straf verdiend hadden. Want wanner die Persoon, Die niet alleen mens maar ook waar God is, komt te lijden, dan kan het met de waarheid gezegd worden dat God Zelf lijdt, en draagt (wel verstaan naar Zijn menselijke natuur, omdat anders de goddelijke natuur almachtig is en noch lijden kan noch enigszins anders veranderd kan worden) de straf van de zonde, dat het lijden van de menselijke natuur zo hoog verheft, en van zo’n grote waardigheid maakt, dat zulk kort lijden overwicht heeft en genoeg is om te voldoen voor het eeuwige lijden, dat niet alleen één mens of een ander, maar heel het volk van God verdiend had, altijd en eeuwig te bezuren. Omdat het toch in elk redelijk bescheid daarvoor moet gehouden worden, at een kort lijden van de verdiende straffen van de zonden, ondergaan door zodanig Persoon, Die niet alleen rechtvaardig mens, maar ook waar God is, veel meer is te achten dan of alle zondige en vervloekte mensen altijd en eeuwig de verdiende straffen van de zonde leden en daarover gepijnigd werden.

En ziet, dit is kort het grondwerk van de verlossing van de mens, en zijn verzoening met God, dat al diegenen die tot hun jaren gekomen zijn, noodzakelijk moeten weten en aannemen, zouden zij behouden worden. Alhoewel dit zo wonderbaarlijk is, dat het bescheid daarvan nooit in het hart van een mens had kunnen komen, tenzij dan dat het was dat God Zelf uit Zijn grondeloze barmhartigheid dat had gaan openbaren door Zijn Geest in Zijn heilig Evangelie. Daarom spreekt de apostel Paulus daarvan aldus, 1 Kor. 2:9,10. Wij prediken u, gelijk geschreven is: Hetgeen het oog niet heeft gezien, en het oor niet heeft gehoord, en in het hart des mensen niet is opgeklommen, hetgeen God bereid heeft dien, die Hem liefhebben. Doch God heeft het ons geopenbaard door Zijn Geest. Zoals het ook (zoals het waarlijk is) een grote verborgenheid noemt, zeggende, 1 Tim. 3:16: buiten allen twijfel, de verborgenheid der godzaligheid is groot; God is geopenbaard in het vlees, is gerechtvaardigd in den Geest, is gezien van de engelen, is gepredikt onder de heidenen, is geloofd in de wereld, is opgenomen in heerlijkheid.

Als vele mensen, die hun natuurlijk verstand en vernuft in goddelijke dingen al teveel toegeven, op deze grote, en voor de mens niet uit te vinden verborgenheid, aan ons toch zo klaar en duidelijk in het Woord van God geopenbaard, wel terdege acht namen, dan zouden ze daaruit gauw mogen geleerd zijn dat de mens zich immers toch terdege goed wachten moet, dat hij in de goddelijke leer van de zaligheid van de mensen, zijn eigen verstand en vernuft geenszins gelooft of opvolgt. Want wij mogen hier immers in het beleid van dit grondwerk van onze zaligheid, klaar zien, dat de Heere onze God het hele grondwerk van onze zaligheid zo beleid heeft, dat het menselijk vernuft en verstand daarin ten enenmale tekort komt, en helemaal geen raad daartoe weet. Daarom moeten wij ook altijd voor verdacht houden, de voer en het drijven van degenen die de leer van de van de christelijke religie zo wringen, dringen en voorstellen, gelijk het ze wel genoeg, juist in zijn diepste gronden, door een natuurlijk mens zou hebben kunnen bedacht, beseft en doorgrond worden. Voorwaar, met al hun bezige moeite kunnen ze niets anders uitrichten, dan dat zij daardoor (boven de schade die ze aan hun gelijken doen) aan alle godgeleerden zichzelf bekend maken, niet van God geleerd te zijn, Joh. 6:45, Wiens eer het is een zaak te verbergen, Spr. 25:3, maar enkele meesters uit mensen te wezen, Jes. 44:12; gelijk ze ook navolgens van de natuurlijke en onherboren mensen al hun bijval hebben.

Maar opdat wij niet afdwalen van ons vorig onderwerp, moeten wij hier verder aanmerken dat, als de arme zondaar nu reeds schoon vernomen heeft dat de Heere Jezus Christus, zijnde waar God en rechtvaardig mens in één Persoon, tot genoegdoening van de gerechtigheid van God, de verdiende straf van hun zonden heeft geleden, hij zich dan evenwel nog bezwaarlijk zal kunnen geruststellen, als hij goed acht neemt op Gods rechtvaardigheid en waarheid; tenzij dat hij ook terdege verstaat en aanneemt, het vijfde grondstuk van ons christelijk geloof, zoals wij dat in orde hebben voorgesteld. Want als de zondige mens nu al schoon de voornoemde verborgenheid heeft vernomen, dat namelijk de Heere Jezus Christus, zijnde waar God en waar mens in één Persoon, onze zonden gedragen heeft aan het hout van het kruis, en zo daarvoor ten volle betaald heeft, dan blijft hier nog altijd deze zwarigheid over, namelijk, hoe dat aan de gerechtigheid en waarheid van God genoeg gedaan wordt, wanneer zo niet de mens die gezondigd had, maar een ander, die zich in plaats van die zondige mens stelt, de straf van de zonde ondergaat en draagt. Aangezien dat Gods gerechtigheid en waarheid vereist, dat de ziel die gezondigd had, op dezelfde dag de dood zou sterven, Gen. 2:17; Ezech. 18:5; Ps 49:8.

Om deze zwarigheid ook weg te nemen, brengt de Heere onze God (Wiens oordelen ondoorzoekelijk, en Wiens wegen onnaspeurlijk zijn, Rom. 11:33) voor ons uit de rijke schatkist van Zijn menigerlei wijsheid, Ef. 2:10, nog een andere grote verborgenheid tevoorschijn, en beschikt de dingen zo dat al diegenen, die door het lijden en bloed storten van de Heere Jezus Christus met God verzoend en navolgens behouden worden, ook door een wonderbaarlijke en onbegrijpelijke werking van de Geest van God, één met Christus Jezus gemaakt worden, ja, leden van Zijn lichaam, van Zijn vlees en van Zijn been. Zodanig dat al hetgeen dat de Heere Jezus Christus gedaan en geleden heeft, zij ook in Hem dat gedaan en geleden hebben, als zijnde één met Hem. Zo hebben zij in Christus de straf van hun zonden bezuurd. In Christus zijn zij de vervloekte dood gestorven. Ten aanzien hiervan zegt de apostel: indien Een voor allen gestorven is, dan zijn zij allen gestorven, 2 Kor. 5:15. Zo hebben dan ook in Christus Jezus (Die het Lam Gods is, dat geslacht is van de grondlegging der wereld, Openb. 13:8) onze eerste voorouders, al van het begin van de wereld, juist op dezelfde dag dat zij gezondigd hadden, de gerechtigheid en waarheid van God ten volle genoeg gedaan, Joh. 1:29; Hebr. 11. Dit is ook voorwaar een grote verborgenheid, namelijk, deze nauwe vereniging van het volk van God met de Heere Jezus Christus, zodat zij één met Hem gemaakt worden, leven en sterven in Hem, staan in Hem op, en zijn in Hem volmaakt, Kol. 2:10. Daarom ook noemt de apostel deze vereniging wel uitdrukkelijk een grote verborgenheid, Ef. 5:30,31,32. Wij (zegt hij) zijn leden Zijns lichaams, van Zijn vlees en van Zijn benen. Daarom zal een mens zijn vader en moeder verlaten, en zal zijn vrouw aanhangen; en zij twee zullen tot een vlees wezen. Deze verborgenheid is groot (zegt hij); doch ik zeg dit, ziende op Christus en op de Gemeente.

En ziet, dit zijn de twee grote verborgenheden van onze christelijke religie, namelijk: eerst, dat de Zoon van God, God zijnde en blijvende, mens is geworden, en heeft zo in Zijn menselijke natuur, door de uitstorting van Zijn bloed, ten volle betaald voor de zonden van Zijn volk, tot hun volkomen verzoening met de Heere hun God, Rom. 3:24,25. Ten andere, dat de Zoon van God, en de Zoon van de mens, onze volkomen Zaligmaker, Zijn volk, waarvoor Hij geleden heeft en gestorven is, zo met Hem verenigt, dat zij tegelijk met Hem maar één lichaam zijn, Ef. 1:23; zijnde van Zijn vlees en van Zijn been, Ef. 5:30. Dit, zeg ik, zijn de twee grote verborgenheden van onze christelijke religie. Zo vinden wij ook naar mijn weten, nergens in het evangelie, dat enige andere verborgenheden, grote verborgenheden genoemd worden, dan alleen deze twee. Deze, alhoewel zij waarlijk zeer grote en diepe verborgenheden zijn, juist zodanige die noot hadden kunnen komen in het hart van de mensen, had God de Heere Zelf die niet geopenbaard, 1 Kor. 2:9,10; zo zijn ze evenwel zo klaar en duidelijk in het evangelie geopenbaard, dat niemand, die niet met een sterke dwaalgeest bezeten is, de Heilige Schriftuur aandachtig lezende, daarvan onwetend kan zijn. Zoals ook in de predikatie van het evangelie, tot bekering van de mensen en inscherping van het geloof, die verborgenheden voorgesteld en naakt geopenbaard worden. Daarom houden wij het ook daarvoor dat tot onze bekering tot God, en tot de vastigheid van ons geloof in de Heere Jezus, het op het hoogste nodig is dat de voornoemde verborgenheden voor ons geopend worden, dat wij die ook weten en aannemen; zoals wij het ook billijk daarvoor mogen houden dat de Heere God, sedert Hij deze verborgenheden zo klaar en duidelijk aan de mensenkinderen heeft voorgesteld in het evangelie, niemand bekeert of het ware geloot geeft, die Hij net tevoren door Zijn heilig Woord de bekentenis van deze twee grote verborgenheden heeft ingescherpt. Ik zeg, sedert de Heere God die grote verborgenheden in het evangelie zo klaar en duidelijk heeft geopenbaard. Want anders, het schijnt wel, aangezien deze verborgenheden, grote verborgenheden genoemd worden in de Heilige Schrift, en dat ook meteen ons betuigd wordt dat deze verborgenheid van Christus in andere tijden aan de mensenkinderen niet is te kennen gegeven, gelijk zij nu (namelijk op de komst van Christus, 1 Petr. 1:11,12) aan Zijn heilige apostelen en profeten geopenbaard is door de Geest; het schijnt wel, zeg ik, dat in de eerste eeuwen van de wereld deze verborgenheden zo bescheiden niet zijn geweten geweest door de gelovigen, aangezien die niet zover of zo klaar geopenbaard waren; en wij toch van deze verborgenheden niet meer kunnen weten dan God de Heere Zelf ons in het bijzonder daarvan openbaart en te verstaan geeft. Daarom wordt ook gezegd van Johannes de voorloper van onze Heere Jezus Christus, dat, alhoewel hij betuigd wordt de meeste geweest te zijn onder de profeten, dat de minste in het koninkrijk van God meerder is dan hij, Matth. 11:11. Namelijk ten aanzien van de bescheiden kennis van deze verborgenheden van Christus. Zoals ook zelf de apostelen van onze Heere Jezus Christus, die niemand kan loochenen wedergeboren kinderen van God geweest te zijn, ook van die tijd af al, dat de Heere Jezus met ze hier op aarde wandelde, Matth. 19:28, deze verborgenheden nog niet terdege gevat hebben, als dat hij niet alleen moest lijden, maar ook Zijn bloed uitstorten, en voor de zonden van Zijn volk Zijn leven neerleggen, Matth. 16:21,22; en elders meer. Zonder dit echter te verstaan en te geloven, kan er nu niemand behouden worden.

Hierop zou men nu vragen, hoe dat dan het volk van God van de eerste eeuwen van de wereld, het ware geloof hebben kunnen hebben, aangezien zij (in ieder geval velen van hen) die grote verborgenheden van onze Heere Jezus Christus niet bescheiden hebben geweten. Waarvan wij toch de bescheiden kennis nu vereisten, zou men nu iemand voor een wedergeboren mens en een waar kind van God kunnen begroeten en aannemen. Daarop dient tot antwoord:

De Heere onze God vereist van Zijn volk niet dat zij meer zouden geloven dan hun geopenbaard is. Maar Hij wil alleen dat zij naar de mate van zijn openbaring, hun geloof zouden verbreiden. Als het volk van God dit voor de komst van Christus ook betracht heeft, da hebben zij ook door zo’n geloof behouden kunnen worden, en navolgens voor ware kinderen van God moeten begroet worden. Als bijvoorbeeld: Adam en Eva, door hun ongelovigheid en overtreding uit de genade van God gevallen zijnde, zijn opnieuw door het geloof in Christus, Hebr. 11:26, opgericht, in de genade van God gesteld, en tot nieuwe creaturen gemaakt. En dat is aldus toegegaan:

De Heere onze God had hun de dood gedreigd, op de dag dat zij zouden bestaan te eten van de vrucht van de boom der kennis des goeds en des kwaads, die midden in het paradijs was, Gen. 2:17. Wel, zij hebben evenwel daarvan gaan eten. Zo hebben ze ook direct in zich veel droevige tekens van een schrikkelijke dood gevoelt, die hun nu genakend was. Hierop heeft de Heere (Die grondeloos is in genade en barmhartigheid) de arme mens voor Zich opgeroepen, en na overtuiging en bestraffing van hun gruwelijke zonden, hun een belofte van het leven gedaan, met deze toezegging: dat het zaad van de vrouw de kop van de slang zou vermorzelen, en dat de slang het zaad van de vrouw de verzenen zou vermorzelen, Gen. 3:15. Deze belofte hebben zij uit de mond van God gehoord, en wel voldoende de mening van de Heere in die belofte verstaan. Als namelijk, dat zij hun verlossing en verzoening moeten verwachten en geloven, door middel van het Zaad van de vrouw en Zijn lijden; Die God aan de mensenkinderen zou geven. Dit hebben zij goed verstaan de mening van de Heere te zijn in deze belofte. Zo hebben zij ook navolgens, door de genade van God, dat aangenomen, zichzelf daarop verlaten, hun hart daarop gerust gesteld. Met één woord, ze hebben die geloofd, omdat God, Die niet liegen kan, hun die Zelf voorgesteld en toegezegd had. En zo is hun geweten daardoor bevredigd voor de Heere hun God, alhoewel zij schoon die belofte van God niet zo diep doorgrond hebben in alle delen, dat zij die belofte zouden hebben kunnen overeenbrengen en verenigen met het voornoemde dreigement, dat God tegen hen had uitgegeven. Omdat het toch wel te denken is dat zij in het eerste niet hebben kunnen beseffen, of in alle delen verzinnen, hoe en op welke wijze dat hun verlossing, door het Zaad van de vrouw, zou toegaan. Hoe dat zij de dood en de verdoemenis zouden kunnen ontgaan, en opnieuw tot een heuglijke staat verheven worden, door de hulp en het lijden van een ander. En dat toch de gerechtigheid en waarheid van God niet zou gekrenkt worden, maar evenwel genoeg gedaan worden. Edoch, dit heeft hun niet verhinderd om navolgens Gods belofte hun verlossing te verachten door het Zaad van de vrouw, dat hun beloofd was. Want zij hoorden de getrouwe en waarachtige almogende God deze belofte doen, namelijk dat zij door het Zaad van de vrouw zouden verlost worden. En goed wetende dat Hij wijs en machtig was om hetgeen Hij belooft had, ook te kunnen uitvoeren en teweeg brengen, zonder de minste kwetsing van Zijn gerechtigheid of waarheid, daarom hebben zij ook geen oorzaak gezien waarom zij God niet zouden geloven, en ten volle verzekerd zijn, dat hetgeen beloofd was, Hij ook machtig was te doen en uit te voeren. Ook hebben zij het billijk daarvoor mogen houden, dat de Heere God, in Zijn menigerlei wijsheid, hun het volle bescheid van hun verlossing zo klaar niet heft willen openbaren, om hun te beter te leren dat, gelijk zij verdorven waren door ongelovigheid en daardoor dat zij al te diep het bescheid van enige dingen (die God hun niet geopenbaard had, en ook niet wilde dat zij het weten zouden) hebben willen doorzoeken, zij nu zichzelf gewennen moesten (wilden zij ooit tot beter staat geraken), het Woord van God ten volle geloof te geven; al was het schoon dat zij met hun natuurlijk verstand en vernuft niet konden verzinnen of beseffen, hoe dat het mogelijk was dat hetgeen God hun aanzei, gebeuren zou. Daarom, alhoewel zij, ziende op het voornoemde dreigement van God, Gen. 2:17, navolgens welk ze zich aan de dood schuldig gemaakt hadden, door hun overtreding, niet ten volle hebben kunnen begrijpen of doorgronden, hoe dat het mogelijk was dat de Heere hun nog hierom of daarom zou kunnen verschonen en sparen, zonder Zijn rechtvaardigheid en waarheid te kwetsen. Zo toch zij nu ook zeker en gewis wetende dat de waarachtige, alwijze en alvermogende God, Die hun het voornoemde rechtvaardige dreigement van de dood gedaan had, hun nu ook deze genadige belofte van het leven deed, zo hebben ze zich op deze vaste onfeilbare en gewisse belofte van God, Die niet liegen of bedriegen kan, Tit. 1:2, nog ten volle kunnen verlaten, en hun harten kunnen geruststellen; alhoewel zij schoon in het bijzonder het gehele bescheid van de zaak zo niet hebben kunnen beseffen noch uitleggen; zoals wij noodzakelijk doen moeten, zouden wij ooit behouden worden. Aangezien wij nu meer licht en klaarder openbaring daarover van God ontvangen hebben. Want het ware geloof, waardoor de kinderen van God behouden en zalig gemaakt worden, is meer bestaande in het aannemen van de beloften en aanzeggingen, die ons gedaan worden, omwille van de getrouwheid van Degene Die deze beloften en aanzeggingen doet; dan wel, omdat men het finale en gehele bescheid daarvan in de grond terdege doorheen beseft en bevroedt. Want de aard van het ware geloof is zodanig (zoals wij boven verstaan hebben, hoofdst. 19, sectie 6), dat het zozeer niet steunt op ons beseffen van de bijzondere noodzakelijkheid van de waarheid van de dingen, die ons voorgesteld worden, als wel op de onfeilbare wijsheid, goedheid, getrouwheid, waarachtigheid en mogendheid van Degen, Die de zaak voorstelt. Dit is in deze handel van ons, de Heere onze God, Die elk ding machtig is en niet liegen noch bedriegen kan. Omwille van Hem, alhoewel de beloofde zaak, in zichzelf aangezien, naar ons begrip ons eer zeldzaam, ja ongelooflijk en onmogelijk schijnt te zijn, geloven de kinderen van God het evenwel; als zij slechts verzekerd zijn, ik zeg niet dat deze of gene pastor of de roomse kerk het zegt (waarmee de leken onder het pausdom zich laten paaien), maar dat het waarlijk de Heere hun God is, Die het zegt. Omdat zij ook wel weten dat Hij niet liegen kan, noch hun bedriegen. En naar de gelegenheid van de openbaring van God, zo is ook hun geloof. Zodat, als hun meer geopenbaard wordt, ze dan ook meer geloven. En dus heeft ook navolgens het volk van God voor de komst van Christus in het vlees, zoals God hun meer en meer geopenbaard heeft van de verborgenheid van Christus, ook meer en meer daarvan geloofd en moeten geloven. Navolgens het getuigenis van Christus, Luk. 12:48, een iegelijk, wien veel gegeven is, van dien zal veel geëist worden; en wien men veel vertrouwd heeft, van dien zal men overvloediger eisen. En zo achten wij nu dat het genoeg blijkt, hoe dat het volk van God, voor de komst van Christus, het ware geloof hebben kunnen hebben, alhoewel zij die grote verborgenheid van onze Heere Christus niet ten volle hebben geweten; waarvan wij toch de bescheiden kennis nu vereisten, zou men iemand nu voor een wedergeboren mens en waar kind van God kunnen erkennen en aannemen. Namelijk, omdat dit ons nu meer geopenbaard is. Hiervan zullen wij hierna, sectie 9, nog breder spreken.

Voorts, uit al deze dingen blijkt het nu ook dat het vijfde leerstuk, zoals wij dat in orde voorgesteld hebben, dat gewag maakt van het geloof in de Heere Jezus Christus, ook absoluut tot de zaligheid nodig is, dat men het weet en aanneemt. Want het is ook uit de voorgaande handel gebleken, dat er door God anders geen middel bescheiden is voor de volwassenen, om de Heere Jezus Christus deelachtig en met Hem één gemaakt te worden (dat immers buiten alle dispuut absoluut tot de zaligheid nodig is) dan het ware geloof in de Heere Jezus. Dit, omdat daar ook zeer veel aan gelegen is, zullen wij wat nader gaan openen.

Wij hebben hierboven verstaan dat alleen de verdiensten van Christus, Zijn genoegdoening en gerechtigheid, ons met God kunnen verzoenen, van de dood verlossen, en het eeuwige leven verwerven. Hieruit dan volgt noodzakelijk dat, zou iemand met God verzoend, van de dood verlost, en een erfgenaam van het leven gemaakt worden, die moet dan van de Heere Jezus Christus, en zo navolgens al Zijn verdiensten deelachtig gemaakt worden. Zo moet dan daar iets zijn, waarmee de arme zondige mens de Heere Jezus Christus, en Zijn verdiensten mocht kunnen aangrijpen, en die deelachtig worden. En dat is alleen het geloof. Om dit grondig te verstaan, moeten wij hier gedenken dat de Heere Jezus Christus, met al Zijn verdiensten, die wij moeten aangrijpen, en die wij moeten deelachtig worden, zouden wij behouden worden, ons door God in Zijn heilig evangelie, niet anders aangeboden wordt, dan in de weg van de belofte; als Gen. 3:15; Hand. 3:22, enz.; Hand. 10:42. Ten aanzien hiervan worden ook al diegenen, die waarlijk part en deel in Christus en Zijn verdiensten hebben, genoemd, kinderen der belofte, Rom.9:8, erfgenamen naar de belofte, Gal. 3:29. Nu, zo getuigt ook de Heilige Schrift ons, dat de belofte van God door het geloof wordt aangenomen, en aan onze zielen toegeëigend. Hiertoe dient wat de apostel zegt, dat de ouden door het geloof beloften verkregen hebben, Hebr. 11:33; en nog duidelijker, Gal. 3:14, dat wij de belofte des Geestes verkrijgen door het geloof. Daarom stelt ook de apostel Johannes, Christus aan te nemen, of in Hem te geloven, alles voor één; zeggende, Joh. 1:12, zovelen Hem aangenomen hebben, dien heeft Hij macht gegeven kinderen Gods te worden, namelijk die in Zijn Naam geloven. Door het geloof is het dan, at wij één met Christus worden, Joh. 17:20,21; dat wij worden van Zijn vlees en van Zijn been, Ef. 5:30; zodat Hij ons Hoofd is, en wij Zijn leden, Ef. 1:22; en beide Hij en wij tezamen, maar één Christus; zoals de Heilige Schrift gelieft te spreken, 1 Kor. 12:12. En zoals dit aldus uit de heilige Schriftuur klaar blijkt, zo is het ook gemakkelijk af te nemen uit de eigen aard en natuur van het geloof zelf; en dat aldus. Het is boven gebleken dat er geen hulp ter wereld voor de mens ergens te vinden was, als hij nu door zijn overtreding uit de genade van zijn God en Schepper gevallen was, dan alleen in de Heere zijn God en Schepper Zelf. Daarom bestond dan de verlossing van de mens geheel en alleen in Gods hulp en raad. Nu, het is de aard van het ware geloof en vertrouwen, de mens te wijzen uit zichzelf op een andere, die hem wel ooit iets goeds gedaan of beloofd heeft. Zoals men dat elke dag ziet in geringere gelegenheid, wanneer enig mens geheel hulpeloos neerligt, en geen raad meer weet. Dan stapt voorts het geloof en heet vertrouwen dat zo iemand nog heeft, van de goede gunst of op de goede toezegging van deze of gene, en verwekt en port die mens aan, die geen hulp of raad bij zichzelf vindt, om te gaan als uit en van zichzelf, en hulp te zoeken bij die, daar zijn geloof en vertrouwen hem heen wijst. Ziet, dit is de aard en natuur van het geloof en van het vertrouwen. Hieruit blijkt het ook dat het geloof en het vertrouwen op God (niet allen dat Hij deze of gene, maar in het bijzonder, dat Hij ook mij, voor mijn hoofd, wil genadig en gunst zijn om Christus’ wil), absoluut tot de zaligheid nodig is. Aangezien het geloof en het vertrouwen alleen hetgeen is, dat mij Gods Woord voor waarachtig doet houden, en mij uit mijzelf drijft, en mij aanport om mijzelf (als in mijzelf geheel hulpeloos, radeloos en troosteloos zijnde) geheel en ten enenmale te werpen in de armen van God, om door Hem geregeerd, beschermd en bewaard te worden.

Dit zal ook, tot begrip van de eenvoudigen, klaar blijken, als wij maar kort de gelegenheid van onze eerste voorouders (waaraan wij de gelegenheid van al Gods kinderen ook kunnen afnemen) in al deze dingen wat nader inzien.

Toen Adam en Eva, onze eerste voorouders, gegeten hadden van de vrucht van de boom, waarvan God tot hen gezegd had, dat zij net eten zouden, toen zijn ze geheel verdorven geworden, en arme slaven van de zonden en van de satan gemaakt. Toen hadden zij heel geen kracht of vermogen ter wereld, om voor de toekomende tijd de satan het hoofd te bieden, zich van zonde te achten, of aan God enige goede dienst te doen. Nu, terwijl ze zo gesteld zijn, komt God de Heere, en belooft ze dat het Zaad van de vrouw de kop van de slang (hun ten goede en tot de zaligheid) zou vermorzelen. Toen onze eerste voorouders deze belofte hoorden, wat hadden zij te doen? Wat moesten zij doen om deze genadige belofte van God deelachtig, en daardoor verlost te worden? Wat anders moesten ze doen? Wat anders hadden zij te doen? Dan Gods werk te werken, en te geloven in Degene Die God hun beloofde? Joh. 6:28,29. Dat was het alleen wat zij te doen hadden. (dat God de Heere nog Zelf in hen werken moest, Ef. 2:8), namelijk, zij moesten God de eer geven, en oprecht geloven dat Hij, Die het beloofd had, ook machtig was te doen, Rom. 4:21. En wie ziet niet in deze gelegenheid, dat als onze eerste voorouders deze belofte van God niet geloofd hadden, dat die hun helemaal geen goed zou gedaan hebben, maar veeleer hun verdoemenis verzwaard zou hebben; zoals diegenen die de raad van God versmaden tegen zichzelf, en de waarachtige God (o gruwel!) als leugenachtig maken, 1 Joh. 5:10. Daarentegen, wie ziet ook niet dat zij de voornoemde belofte van God, gelovende, noodzakelijk behouden en zalig gemaakt moesten worden. Want als men Zijn getuigenis aangenomen heeft, dan heeft men verzegeld, dat God waarachtig is, Joh. 3:33. En zo krijgt de gelovige mens, bij wijze van spreken, Gods waarheid en Gods eer te pand over zijn zaligheid. Zou die gelost kunnen worden, dan moet noodzakelijk de gelovige mens verlost worden. Zo wil ook gewis de Heere onze God, Die trouw en waarachtig is, en zeer jaloers over Zijn eer, al Zijn gelovigen behouden en zalig maken, in spijt van de duivel en heel de tegenstrevende macht. Het zou en aardse prins een grote kleinigheid dunken voor hem te zijn, als hij zijn word tot hulp van enigen gegeven had, en dat die het ook aangenomen en zich daarop verlaten hadden; als zij ook door hem niet daadwerkelijk geholpen en verlost werden. En menige prins is daarvan zo jaloers, dat liever dan dit zou gebeuren, hij zijn hele staat daarom wil wagen. Maar nu, de Heere onze God is nog veel meer getrouw, en ook jaloers over Zijn eer. Hij zal in der eeuwigheid niet gedogen dat men van Hem zou kunnen zeggen: God de Heere had aan zo iemand een belofte van verlossing gedaan, en hij nam de belofte aan, verliet zich daarop, en verwachtte de vervulling; en beziet, toch is hij niet geholpen; ja, zo iemand verliet zich waarlijk op de Heere, en werd niet geholpen. Dit wil onze God in der eeuwigheid niet gedogen, dat het van Hem zou kunnen gezegd worden. Daarom wil Hij ook altijd voor zeker en gewis uitvoeren, dat Hij beloofd heeft, aan al diegenen die slechts Zijn belofte waarlijk geloven. Hij wil Zijn werk werken, en doen wat Hij op Zich genomen heeft om te doen, voor al diegenen die waarlijk hun vertrouwen op Gods beloften stellen, en het daartoe brengen, dat de rede van Zijn knechten bewaarheid zal worden, die zeggen: een iegelijk, die in Hem gelooft, zal niet beschaamd worden, Rom. 9:33.

En de Heere onze god bestuurt dit alles zo, en heeft in Zijn menigerlei wijsheid anders geen middel van verlossing de mensenkinderen willen aandienen, dan die zij door het geloof moeten aannemen. Omver dit beleid (van al hetgeen dat bedacht kan worden) allermeest strekt om de zondige mens (zoals dat betaamt) te vernederen voor zijn God; daarentegen om de Heere onze God in grote mate te verhogen, zoals dat ook billijk is. Want te geloven in God brengt noodzakelijk met zich mee, een nederige, deemoedige, getrouwe, hartelijke, eerbiedige onderwerping, vergezelschapt met een ongeveinsde erkentenis van onze eigen onwaardigheid, snoodheid en onmachtigheid; benevens Gods hoge genade, vriendelijkheid, getrouwheid en uitnemende macht. En derhalve wordt daardoor de zondige mens allermeest gedrukt, en de genadige God allermeest verhoogd. En zo beneemt de leer van de zaligmaking door het geloof alleen, alle roem en verheffing aan de mens. Daarom ook getuigt de apostel: Waar is dan de roem? Hij is uitgesloten. Door wat wet? Der werken? Neen, maar door de wet des geloofs. Rom. 3:27.

Edoch, dit alles mag geenszins zo ver getrokken worden, alsof, als slechts de mens zich beroemt van het geloof in God, er verder helemaal niet aan gelegen zou zijn, hoe en op welke wijze dat ook voorts heen de gelovige mens leeft. Want die eigen God, Die op Zich genomen heeft al de gelovigen te verlossen uit de handen van hun vijanden, en erfgenamen van het eeuwige leven te maken, heeft ook op Zich genomen vijandschap te stellen tussen de duivel en hen, Gen. 3:15. Ja, Hij heeft van hen met een eed gezworen dat zij, verlost zijnde uit de hand hunner vijanden, (zodat zij vanwege dat niet meer hebben te vrezen) zij evenwel Hem dienen zouden zonder vreze in heiligheid en gerechtigheid voor Hem, al de dagen huns levens, Luk 1:74,75. Ziet, hierover (om zo te spreken) ligt Gods waarheid en eer ook te pand. Dit wil Hij ook gewis in Zijn gelovigen teweeg brengen en uitvoeren. En dat zo zeker, dat niemand zich mag of kan laten voorstaan, op enige grond, dat hij terecht en goed de voornoemde belofte van het leven, en van de zaligheid aangenomen en geloofd heeft, dan die ook in zich de vervulling van de voornoemde belofte van de godzaligheid gevoelt, en gewaar wordt dat hij ongeveinsde vijandschap tegen de duivel en al zijn werken heeft; en ook bevindt dat hij de nieuwe mens aangedaan heeft, die naar God geschapen is in ware rechtvaardigheid en heiligheid, Ef. 4:24; om de Heere zijn God daarin tot een teken van dankbaarheid trouw te dienen, al de dagen van zijn leven. Want als het anders gaat, hoezeer ze zich ook beroemen dat zij God kennen en in Hem geloven, dan geeft de Heere God in Zijn heilige Woord (naar welk Hij het oordeel vellen zal, Joh. 12:48) zo’n getuigenis van hen, dat Hij ze geenszins voor recht gelovigen kennen wil, zeggende: zij belijden, dat zij God kennen, maar zij verloochenen Hem met de werken, alzo zij gruwelijk zijn en ongehoorzaam, en tot alle goed werk ongeschikt, Tit. 1:16. Zo weten ook alle ware en dierbare kinderen van God, dat de ware recht gelovigen een gereinigd volk zijn, Hand. 15:9, dat ijverig is tot goede werken, Tit. 2:14.

Hiertoe dient nu het zesde en laatste leerstuk, zoals wij dat in orde hebben voorgesteld. Dit maakt gewag van de bewegingen van dankbaarheid, die een waar bekeerd en recht gelovig mens heeft tot de Heere zijn God, en Zaligmaker Jezus Christus. Als namelijk dat hij geroerd en besloten moet zijn in zijn hart, niet alleen om graag alle andere leerstukken aan te nemen, die hem hierna uit Gods Woord zullen geopenbaard worden, maar ook om zich geheel aan God over te geven, en om ongeveinsd te betrachten al hetgeen dat de Heere Jezus Christus bevolen heeft, Matth. 28:19; Luk. 6:46. Deze bewegingen van dankbaarheid, alhoewel ze geen voorgaande of meegaande werking hebben in het inscherpen van de ware bekering en het rechte geloof in de mens; gelijk de andere voorgaande vijf leerstukken doen, toch volgen die bewegingen van dankbaarheid zo onafscheidelijk op de ware bekering en het rechte geloof, dat niemand zich op enige grond kan verzekeren, recht bekeerd en gelovig te zijn, die deze bewegingen van dankbaarheid niet voelt in zijn hart. Want dit is immers de spraak van het bekeerde en gelovige hart: zie, ik kom, Ps. 40:8; Heere, wat wijt Gij dat ik doen zal? Hand. 9:6. Zoals ook geen anderen iemand voor een waar bekeerd en recht gelovig christenmens kunnen begroeten, dan in wie ze de vruchten van die bewegingen van de dankbaarheid zien in zijn leven. Zodat ze van hem zeggen kunnen, zoals de apostel van de bekeerde en gelovige Romeinen spreekt, zeggende: Gode zij dank, dat gij wel dienstknechten der zonde waart, maar dat gij nu van harte gehoorzaam geworden zijt aan het voorbeeld der leer, tot hetwelk gij overgegeven zijt; en vrijgemaakt zijnde van de zonde, zijt gemaakt dienstknechten der gerechtigheid, Rom. 6:17,18.

Hieraan mogen wij dan gewaar worden dat dit laatste leerstuk ook op het hoogste nodig is tot de zaligheid, dat men het weet en aanneemt. Omdat ook een ieder genoeg beseffen kan dat diegenen, die zouden willen drijven of zich laten voorstaan, dat hij nu zogenaamd bekeerd en gelovig zijnde, niet voorts op de geboden van God behoefde te passen, noch naar de raad van Christus te luisteren, maar mocht gevoelen en leven zoals hij wilde, en hem goeddacht, ook ver genoeg zou wezen van de zaligheid, en juist aan zo’n verdoemelijke voer en drijven bekend worden, geen rechtschapen wedergeboren kind te zijn. Aangezien immers de Heere Christus ons wel duidelijk getuigt: Mijn schapen horen Mijn stem, en Ik ken dezelve, en zij volgen Mij, Joh. 10:27. Daarom is dan dit leerstuk ook op het hoogste nodig, gelijk het zich ook zeer ver uitstrekt. Want daaruit volgt dat alle uitgedrukte geboden van God en goddelijke leringen, die ons op enigerlei gelegenheid uit het Woord van God bekend gemaakt worden, noodzakelijk door ons aangenomen en oprecht betracht moeten worden, zouden wij onszelf betuigen, vrienden van Christus en wedergeboren kinderen van God te zijn, Joh. 15:14; 1 Joh. 3:9. Daarom ook dient op dit laatste leerstuk wel bijzonder goed gelet te worden. Omdat ook daardoor vele bedenkingen, alsof de voornoemde leerstukken, die wij absoluut tot de zaligheid nodig stellen, niet voldoende waren, geweerd worden.

Want beziet, aangezien het zeker en gewis is uit de voornoemde plaatsen en duizend andere meer, dat de ware bekeerde en recht gelovige mens, boven alle andere mensen allermeest gehouden is, heel de raad van Christus, en al Zijn geboden, aan ons voorgesteld in de Heilige Schrift, gewillig aan te nemen en trouw te betrachten, zou hij aan zichzelf en aan anderen bekend kunnen worden waarlijk wedergeboren te zijn, daarom volgt daaruit dat een waar bekeerd en recht gelovig mens, die eens waarlijk die aller nodigste eerste grondstukken van het christelijke geloof, die wij hierboven voorgesteld hebben, terdege in zijn hart opgelegd heeft, zal ook noodzakelijk, genietende de krachtige middelen van de opbouwing, van tijd tot tijd meer en meer toenemen in kennis en in genade. Omdat hij gauw overtuigd zal kunnen worden, met klaar en duidelijk bescheid van de Heilige Schriftuur, (dat zonder wrevel en hardnekkigheid niet kan tegengesproken worden) dat hij in geweten gehouden en verplicht is, navolgens het zesde en laatste leerstuk, alle goddelijke middelen aan te wenden, om dagelijks in de kennis van de waarheid die naar de godzaligheid is, toe te nemen en te groeien, Spr. 2:2; 2 Petr. 3:18. Als hij die dan ook vervolgens betracht, zoals hij dat ook doen zal als hij een waar wedergeboren kind van God is, 1 Petr. 2:2,3, dan zal het ook gebeuren dat een waar kind van God, die slechts redelijk verstand en begrip zal hebben, niet lang onwetend zal wezen van enig belangrijk en bijzonder stichtelijk leerstuk van ons christelijk geloof. Want als hij met vlijt daarnaar roept, en daarom bidt, ja, dat zoekt als zilver, en dat naspeurt als verborgen schatten, dan zal, volgens Gods belofte, zijn arbeid niet tevergeefs zijn, maar hij zal de vreze des HEEREN verstaan, en de kennis van God vinden, Spr. 2:3,4,5. En hij daar zo allengs in voortgaan met de tijd meer en meer gevorderd worden tot de bescheiden kennis van allerlei belangrijke en klare leerstukken van ons christelijk geloof. Deze leerstukken, of zij al schoon in de eerste bekering van de mens hun bijzondere werking zo niet hebben, dat zonder hun bijzonder toedoen, de mens niet tot de ware bekering en het rechte geloof zou kunnen zijn gekomen, zijn toch van groot belang en zeer nuttig tot de opbouw van het christelijke leven, en ook van die aard en gelegenheid dat zij aangenomen moeten worden, en geenszins verworpen kunnen worden zonder merkelijke wrevel en hardnekkigheid, als die slechts uit de Heilige Schrift ons voorgedragen worden. Omdat ze ook in de Heilige Schrift zo klaar en duidelijk voorgesteld zijn, dat niemand de waarheid en het nodig gebruik daarvan kan loochenen, dan die meteen gezind is de Heilige Schrift te loochenen. Met zulken, hebben wij hierboven verstaan, mogen wij geen gemeenschap houden. Zulke leerstukken nu, zijn de instelling van de doop en het Avondmaal, en duizend andere dergelijke belangrijke en treffelijke leerstukken meer. Deze allen worden zo klaar en duidelijk in de Heilige Schrift voorgesteld, dat een mens die ze, òf verwerpt, als ze hem uit de Heilige Schrift worden voorgedragen, òf nooit vat noch leert, nadat hij nu al een ruime tijd in de school van Christus geweest is, daardoor een droevig achterdenken verwekt in de harten van alle godgeleerden, dat hij, òf met hardnekkige wrevel, Hand. 28:25,27, òf met verdoemelijke onachtzaamheid in zo’n grote zaligheid, als ons door de Heere wordt voorgedragen, Hebr. 2:3, behangen is. Daarom moet ook ten laatste met zulken (al was het schoon dat zij anders de voornoemde aller nodigste leerstukken gezond beleden) gehandeld zou moeten worden, (als ze beproef en schuldig gevonden zijn, en daarvan geen afstand willen doen), als meet diegenen die hardnekkig of moedwillig dwalen; met welken wij geen gemeenschap mogen houden; zoals wij boven bewezen hebben, hoofdst. 19.

Dit voegen wij daarom hier graag bij, om hier al intijds te verstaan te geven, dat wij niet menen, alhoewel wij de voornoemde zes en zes leerstukken alleen als absoluut tot de zaligheid nodig voorstellen, dat daarom een christenmens niet zo lelijk zou kunnen dwalen in enige andere leerstukken, dat hij zou verdienen van de gemeenschap der heiligen afgescheiden te worden. Want wij hebben het tegendeel daarvan hierboven bewezen, hoofdstuk 19. Gelijk wij ook niet menen met deze voorstelling, te drijven dat iemand die slechts de voornoemde aller nodigste grondstukken van ons christelijk geloof eenmaal geleerd had, niet naar verdere kennis zou hoeven te talen. Want dat blijkt anders uit het rechte verstand van het zesde en laatste grondstuk, dat wij voorstelden; gelijk wij ook het tegendeel hierna nog wat breder zullen aanwijzen, sectie 9 en 10.

Maar dit is het alleen, wat wij voorhebben in het voorstellen van de voornoemde aller nodigste grondstukken van ons christelijk geloof, namelijk aan te wijzen dat de voornoemde grondstukken, die wij voorgesteld hebben, van zo’n belang, nuttigheid en kracht zijn, dat wie die allen niet weet, of niet aanneemt, niet voor een kind van God begroet kan worden, en tot de gemeenschap der heiligen ingelaten kan worden, of daarin zijnde, langer daarin gedoogd kan worden. Al was het schoon dat hij anders veel al wist van andere leerstukken van ons christelijk geloof te praten en te kouten. En daarentegen, dat wie ie voornoemde grondstukken goed en recht verstaat, aanneemt, betracht en beleeft, billijk voor een waar kind van God begroet, en tot de gemeenschap der heiligen ingelaten moet worden; al was het schoon dat hij anders vooralsnog in enige andere leerstukken van ons christelijk geloof, onwetend of dwalend was; als er slechts niets anders onder loopt, en het blijkt dat hij hierin van wrevel of gezochte moedwillige onwetendheid vrij is. Gelijk het zo gestaan heeft met vele ware en dierbare kinderen van God; als die allereerst tot God bekeerd zijn geweest, en in de Heere Jezus Christus geloofd hebben. Want wij vinden waarlijk dat vele en verschillende voor Gods ware en dierbare kinderen in de Heilige Schrift erkend zijn geweest, als in de harten van welken het grondwerk van de zaligheid vast en goed gelegd was; die toch anders zeer weinig bescheid van goddelijke dingen hadden; zelfs maar een klein mosterdzaadje. Zo zijn die gelovigen geweest in de tijd van de apostelen, die waren van de sekte van de Farizeeën, en nog de besnijding dreven; waarvan de heilige tekst zo spreekt, Hand. 15:5: er zijn sommigen opgestaan van die van de sekte der Farizeeën, die gelovig zijn geworden, zeggende, dat men hen moet besnijden, en gebieden de wet van Mozes te onderhouden. En opnieuw, Hand. 21:20: Gij ziet, broeder, hoevele duizenden van Joden er zijn, die geloven; en zij zijn allen ijveraars van de wet. Zodanig zijn ook geweest Rachab, Hebr. 11:31, de kamerling van de koningin van Candace, Hand. 8; Cornelius de hoofdman, Hand. 10; de stokbewaarder, Hand. 16, en vele dergelijke; waarvan sommigen in hun eerste bekering wat meer, en de anderen nog niet zoveel, naar de gelegenheid van de eeuw en de middelen, maar allen gelijk in ieder geval zeer weinig bescheid in goddelijke dingen voor het eerste gehad hebben. Deze allen toch, zijn evenwel voor ware kinderen van God erkend geweest. En dat omdat zij in ieder geval de aller nodigste grondstukken van het ware geloof in hun harten goed gevat en opgelegd hadden. Omdat ook enige anderen, die anders van goddelijke dingen veel al wisten te spreken, dit niet gedaan hadden, daarom werden die afgekeurd en voor geen kinderen van God gekend. Zodanig waren ten tijde van Christus, de Schriftgeleerden en Farizeeën, en hun gelijken, Joh. 7:348,49. Hiervan is kort dit het bescheid, namelijk: omdat de voornoemde aller nodigste grondstukken van het geloof, die wij boven hebben aangewezen, van die aard, nuttigheid en kracht zijn, dat naar de schikking van God, zonder de bijzondere kracht, hulp en toedoen van die leerstukken, de verloren mens de bekering tot God, en het rechte geloof in Christus, niet ingewerkt kan worden; zoals wij dat hierboven hebben aangewezen. Zodat zonder het toedoen van die leerstukken, nooit een mens, voor zoveel ons uit Gods Woord bekend is, wedergeboren is geweest. Hieruit volgt dan noodzakelijk dat, wie de kracht van deze leerstukken nooit recht gevoeld heeft in zijn hard, maar daarin nog al onwetend is, of dwalend is, dat hij, als wist hij schoon nog zoveel van andere leerstukken te kouten en te praten, evenwel voor geen waar kind van God begroet kan worden; omdat hem dat ontbreekt, (wat hij ook mag hebben) zonder welk te ontvangen en vast te houden, hij niet heeft kunnen wedergeboren worden. Daarentegen aan de andere kant is dit ook gewis en zeker uit hetgeen boven gezegd is, dat door de bijzondere kracht, hulp en toedoen van de voornoemde aller nodigste leerstukken, onder God, de arme verloren mens wel genoeg, zonder de hulp van nog enige andere leerstukken, tot de bekering en het rechte geloof gevorderd kan worden, en zo navolgens wedergeboren en in de staat van de genade gesteld kan worden. Daaruit volgt dan opnieuw noodzakelijk, dat wie slechts de voornoemde aller nodigste leerstukken recht verstaat en aanneemt, voor zoveel de kennis aangaat, en de rechte belijdenis (waarvan wij hier eigenlijk spreken) wel voor een waar kind van God begroet mag worden, en tot de gemeenschap der heiligen ingelaten worden; al was hij schoon onwetend van vele andere leerstukken van ons christelijk geloof; behoudens dat hij daarin vrij is van wrevel of gezochte moedwillige onwetendheid. Omdat hij de voornoemde grondstukken recht goed verstaande en aannemende, ook gewis, zonder meer te weten, wel genoeg, voor zoveel die kennis aangaat, zou kunnen behouden worden; aangezien dat door het toedoen van deze leerstukken, die hij goed gevat, en met enige andere, daarvan hij nog onwetend is, gewoonlijk de mens in de staat van de genade gesteld wordt; zoals hij door al de andere, die zeer vele in de Heilige Schrift zijn, daarin verder gesterkt en opgebouwd wordt.

Dit alles zal door een voorbeeld klaarder blijken. Wat aangaat de zes eerste leerstukken, die wij van nature nog wel genoeg kunnen weten, daarover is gen zwarigheid. Zo is het ook boven, sectie 7, onweerlegbaar gebleken, dat niemand tot de ware bekering en het rechte geloof gevorderd kan worden, die al deze leerstukken niet weet of voor zeker en gewis houdt. Zo zullen wij hier dan alleen benaarstigen, de noodzakelijkheid van de andere leerstukken, die wij door de verlichting van de Geest uit het evangelie moeten vernemen, met een voorbeeld klaar te openen, voor de eenvoudigen. En we zullen ontdekken hoe dat die leerstukken, alle, en ook alleen, eigenlijk en noodzakelijk door ons moeten geweten en aangenomen worden, zouden wij ooit tot de ware bekering en het rechte geloof in Christus gevorderd kunnen worden.

Om dit dan goed te vatten, moeten wij hierop terdege letten, namelijk, hoe dat de natuurlijk mens, die wel de voornoemde eerste zes leerstukken, die de mens nog van nature weten kan, ook wel weet; maar daar niet terdege op let, noch die goed ter harte neemt (zoals dat gewoonlijk gebeurt) daadwerkelijk tot het ware geloof gevorderd en bekeerd wordt, door het toedoen, de hulp, kracht en werking van die zes andere grondstukken van de ware godsdienst, die wij van nature niet kunnen weten; maar moeten die door de verlichting van de Geest vernemen uit de Schrift. En wij zullen bevinden, dat dit aldus toegaat.

De onbekeerde en onherboren mens, die van nature wild en woest in de wereld heen woelt, vervreemd van het leven van God, en zonder achterdocht over zijn zonden en verdoemelijke staat, die wordt (als God hem in genade wil aannemen en tot het ware geloof brengen) gearresteerd en vast gezet door de verkondiging van de wet. Daardoor wordt hij zijn zonden en zijn vloek en ellendigheid indachtig gemaakt. Zodat hij, die, eer dat de wet hem geraakt had, vrolijk daar heen leefde, zonder achterdocht, nu geheel droevig, als dood daar neer ligt, zonder hoop van het leven, Rom. 7:9,10. Vindende in zichzelf anders niet dan stof en onderwerp van vervloeking en toorn. En zo worden hem door de predikatie van de wet terdege goed ingescherpt, de twee eerste leerstukken, die wij voorstelden aangaande de verdoemelijke staat van de mens vanwege zijn zonden, en de machteloosheid van de mens om zich daarvan te verlossen, vanwege de waarheid en gerechtigheid van God, die genoeg moet worden gedaan, zou de zondige mens verlost worden. Nu, de kennis van deze zondige, ellendige, vervloekte en verloren staat van hem, werkt in hem grote verslagenheid en kommer van het hart en gemoed. En het doet hem verlagen en haken naar enig middel van verlossing en van troost. Alhoewel hij zelf er geen verzinnen of bedenken kan. Aangezien hij wel genoeg gewaar wordt dat de Heere zijn God, Die hij op het hoogste door zijn zonden getergd heeft, van Wie de toorn hij nu ook voelt ontstoken tegen zijn zonden, waarom hij ook Zijn genade niet kan verwachten, toch Diegene alleen is Die hem helpen moet, zou hij ooit geholpen worden. Evenwel, in hoop tegen hoop is nu zijn uitroep: Ik ellendig mens, wie zal mij verlossen uit het lichaam dezes doods? Rom. 7:24.

Wilt u zijn staat nog beter weten? Bedenkt dan eens hoe dat die te moede is, die fris, gezond en weelderig heen gaande, opeens met de punt van een waard dodelijk aan het hart gewond wordt. En dan zult u enigszins kunnen bevroeden, de gelegenheid van een weelderige zondaar, die nu van God begint tot bekering bewerkt te worden. En hoe dit te moede is, als hij nu door de snede van de wet aan de ziel geraakt wordt. Zoals hij ons zo wordt voorgesteld in de gelegenheid van die drieduizend, die door de predikatie van Petrus bekeerd werden. Daarvan getuigt de Heilige Geest aldus, Hand. 2:37: En als zij dit hoorden, werden zij doorstoken in het hart, en zeiden (ongetwijfeld met grote bewegingen, als die zichzelf geheel verloren voelden) tot Petrus en de andere apostelen (die zij tevoren beschimpt en bespot hadden): Wat zullen wij doen mannen broeders?

Wel, de verslagen zondaar, als hij zo gesteld is door de wond die de snede van de wet hem gegeven heeft, en zo naar troost en hulp snakt, dan laat God de Heere ook de predikatie van het heilig evangelie en het woord van verzoening aan hem voordragen; namelijk de vrije belofte van vergeving van zonden, omwille van de gerechtigheid en genoegdoening van de Heere Jezus Christus, aan alle zondaren zonder onderscheid gedaan, op voorwaarde van het geloof. Deze verkondiging en blijde boodschap neemt ook de arme verslagen en troosteloze zondaar (die God in genade wil aannemen) geheel zeer ter harte. Zoals dan een arme patiënt, die tot de dood gewond, geheel gretig luistert naar zulke tijding, die hem doet verstaan door geloofwaardige mannen, dat er ergens een medicijnmeester bij de hand is, die hem op staande voet van alle smart en kwaal zal genezen, en opnieuw tot een goede staat stellen; als hij slechts zijn raad wil volgen.

Zo wordt dan het hart van de verslagen zondaar met deze blijde tijding van de verlossing, zeer opgenomen. Hierover heeft hij dan ook zeer vele, diepe en ernstige bedenkingen. Hem komen aan de ene kant telkens voor, al zijn zonden en onhebbelijkheden, die hij tegen zijn God bedreven heeft. Aan de andere kant, de gestrenge dreigementen van God, die God de Heere tegen zijn zonden gedaan heeft. Dit benauwd hem dan ook het hart zozeer, dat hij zeer bezwaarlijk zich kan laten voorstaan, dat er ergens een zodanig persoon zou kunnen gevonden worden, die machtig zou zijn hem met God te verzoenen. Hierdoor wordt hij geleid om ook ernstig de gelegenheid van onze Heere Jezus Christus te gaan bedenken, tot Wie hij alleen gewezen wordt in de predikatie van het evangelie, om zijn genezing, verlossing en zaligheid te gaan zoeken. Als Die hem verkondigd wordt te zijn de enige Heiland en Zaligmaker van de arme, zondige en verloren mensen. Zo breekt dan zijn hart binnen hem uit in deze vraag aan de gemeente van God: Wat is uw Liefste meer dan een ander liefste, o gij schoonste onder de vrouwen! wat is uw Liefste meer dan een ander liefste! dat bij Hem alleen de zaligheid te vinden is, Hoogl. 5:9. Zo overlegt hij dan diep, wat de Heere Jezus voor een bijzonder Persoon is; wat Hij in het bijzonder heeft, dat Hij alleen, en niemand anders, zo gekwalificeerd is om de enige Heiland en Zaligmaker van de wereld te zijn. Dit doende, wordt hij gauw gewaar (nadat hij het evangelie heeft horen prediken), dat, als de Heere Jezus alleen een bloot rechtvaardig mens zou zijn, dat Hij geenszins machtig noch waardig geweest zij zijn, om alleen, door Zijn gehoorzaamheid en lijden te betalen voor de zonden van heel het volk van God, en de zware last van de zonden van allen uit te dragen, zonder daaronder te bezwijken. En deze bedenking is te sterker in hem, omdat hij nu verslagen en gebroken van harte zijnde, over zijn zonden, ook levendig gewaar wordt hoe zwaar de zonden wegen, als nu het geweten eens ontwaakt is. Daarom bevroedt hij ook aan de andere kant wel gemakkelijk, dat zou de Heere Jezus geen waar mens zijn, maar alleen de ware God, dat Hij dan ook niet de straf van de zonde zou hebben kunnen lijden, tot genoegdoening van de gerechtigheid van God. Daarom wordt hij dan hier (als hij dit alles zo ernstig overweegt, Hebr. 2:3) indachtig, wat hem in de predikatie van het heilig evangelie, en in het lezen van de Heilige Schriftuur van die gelegenheid van de Heere Jezus Christus voorgesteld is geweest. Als namelijk dat onze Heiland en Zaligmaker Jezus Christus, niet alleen de eigen natuurlijke Zoon van de allerhoogste God, maar ook de Zoon van de mens; en niet alleen de Zoon van de mens, maar ook de Zoon van God is. Daarom houdt hij het dan ook graag en vast daarvoor, dat de Heere Jezus, de Zaligmaker van de wereld, waarlijk niet alleen waar God is, maar ook waar rechtvaardig mens; niet alleen waar rechtvaardig mens, maar ook waar God. Dit zinkt hem diep in het hart. Dit kan hij niet vergeten. Dit moet hij voor vast houden, omdat zij enige hoop, en de gehele vastigheid en gewisheid van zijn verlossing daarop begint te steunen en te rusten. Zoals ook dit geloof alleen die vaste en onwankelbare steenrots is, waartegen de poorten van de hel niet zullen vermogen, Matth. 16:16, 18. En zo komt de arme zondaar, omdat de Heere God hem bewerkt tot de bekering, tot de grondige kennis van het derde leerstuk.

Nu, de arme verslagen zondaar, zo geleid zijnde tot de rechte kennis van de Persoon van zijn Zaligmaker, kan ook niet nalaten om ernstig te overleggen hoe en op welke wijze de Heere Jezus Zijn volk van de dood verlost, en met hun God verzoend heeft. Hier komt hem dan voor, hetgeen hij ook uit de predikatie van het evangelie vernomen heeft: het bittere lijden van onze Heere Jezus Christus, met de aanhang daarvan. En zo wordt ook de arme zondaar geleid tot de bescheiden kennis van het vierde leerstuk. Zodat hij nu de gekruisigde Christus (Die heel onze troost is) recht goed begint te kennen, en terdege verstaat dat Hij in Christus’ dood, zijn leven moet zoeken; en door de besprenging van het bloed van Christus, verwachten gereinigd te worden van al zijn zonden.

Één ding resteert er nog, dat hem op het hoogste ter harte gaat, en waaromtrent hij zijn zinnen, na al het voorgaande allermeest bezig houdt. Dit is, wat het middel zijn mocht waardoor hij, arme, verloren zondaar, de Heere Jezus Christus, Zijn dood en Zijn verdiensten mocht deelachtig worden. Hierover is nu al zijn bedenking. Daarmee is hij nu geheel opgenomen. Want hij, nu waarlijk van God geleerd zijnde, begint de verdiensten van de Heere Jezus Christus meer en meer te achten, dan al hetgeen dat groot en veel geacht wordt door de mensenkinderen. Daarom heeft hij; daarom kent hij ook niets zo dierbaar of waard, dat hij niet zou willen geven om de verdiensten van Christus deelachtig te worden. Ja, hetgeen hem weleer gewin dacht te zijn, dat heeft hij nu om Christus' wil schade geacht. Ja, gewisselijk, hij acht ook alle dingen schade te zijn, om de uitnemendheid der kennis van Christus Jezus, daar hij nu geheel zeer naar verlangt en haakt, Filip. 3:8-9. Zo strekt dan heel zijn bedenking daarheen, hoe dat hij de verdiensten van de Heere Jezus Christus deelachtig mocht worden. Hier komt hem dan opnieuw voor, wat hij gehoord heeft; namelijk, dat het middel om de Heere Jezus Christus deelachtig te worden, om Hem aan te nemen, is dat hij in Hem gelooft van ganser harte, Hand. 10:43. Dit is in deze stof (om het tot begrip van de eenvoudigen duidelijk voor te stellen) anders niet dan die beweging en roering van het hart, waardoor de arme verloren zondaar (die nu ten volle overtuigt is door het bescheid, dat hij uit de voornoemde leerstukken vernomen heft, dat hij alleen in Christus zijn zaligheid zoeken, en heel het vertrouwen van zijn zaligheid op Hem alleen moet stellen), aangespoord wordt om zichzelf te verloochenen, uit zichzelf te gaan, en zijn hart en ziel daarheen te geven, naar de Heere Jezus toe. En zo zichzelf geheel en al te werpen in de armen van Christus, om door Hem geholpen te worden, Matth. 16:24; 1 Kron. 2:19; Hoogl. 1:4-6. En zo komt ook de arme zondaar, die de Heere God tot bekering bewerkt, juist door die bewerking tot de grondige kennis van het 5^e leerstuk dat wij voorstelden; namelijk dat wij alleen door het geloof in de Heere Jezus Christus, Zijn verdiensten deelachtig kunnen worden.

En zo valt ook de zaak zeer troostelijk en genadig uit voor de arme verslagen zondaar. Dat namelijk van hem anders niet vereist wordt, om de Heere Jezus Christus deelachtig te worden, dan hetgeen waartoe zijn hart nu reeds volvaardig gemaakt is, (terwijl hij nu door de Heilige Geest goed bewerkt, en van God Zelf geleerd is door de krachtige werking van de voornoemde leerstukken, en van de ernstige bedenkingen die op gelegenheid daarvan in zijn hart ontstaan zijn) zodanig dat hij zich niet onthouden kan, al wilde hij. Maar hij moet zijn hart en ziel heen laten gaan naar Christus toe. Hij ziet wel genoeg dat hij in Hem alleen zijn troost vinden kan. Dit aller troostelijkst en aller wijst beleid van de Heere onze God, mag vrij wel met een Selah bezegeld worden, en moet met ernstige bedenking door iedereen van ons aangemerkt worden. Immers, de arme verslagen zondaar, als hij eenmaal zoveel vernomen heeft uit de Heilige Schriftuur (waarvan de Heilige Geest hem verzekert dat het Gods Woord is), namelijk dat hij zijn hart en ziel daarheen moet geven, om de Heere Jezus te zoeken, en op Hem alleen zijn vertrouwen van de zaligheid te stellen, dan doet hij het ook. En zoals het van de bruid van Christus getuigd wordt, zo gaat het ook met hem, Hoogl. 5:6, zijn ziel gaat uit vanwege Zijn spreken, om Hem te zoeken, die zijn ziel liefheeft. Zo geeft hij ook zijn ziel geen rust, eer hij de Heere Jezus gevonden; eer hij Hem aangegrepen en van hem gemaakt heeft; en zo navolgens weer van de Heere Jezus gegrepen is, Filip. 3:12; en met de bruid van Christus, tot zijn troost zeggen kan: mijn Liefste is mijn, en ik ben Zijn, Die weidt onder de leliën, Hoogl. 2:16.

En ziet, zo vindt de arme verloren zondaar de Heere Jezus Christus, die gekomen is om zalig te maken dat verloren was, Matth. 18:11. En wanneer hij Hem eenmaal aangegrepen heeft, vindt hij in Hem zo’n troost, smaak en vergenoeging, dat zijn ziel (om zo te spreken) ten enenmale aan de ziel van Christus hangt; zodat hij nu niets ter wereld heeft, zo dierbaar of waard, dat hij niet omwille van Christus graag verlaten zou. Zo is hij nu ook besloten alles dat hij vermag in te brengen, ten dienste van Christus. Het is nu niet nodig dat men hem dat nog leert; want hij heeft dat nu zelf van God geleerd, 1 Thess. 4:9; en weet alle dingen, 1 Joh. 2:20. Zijn uitroep is nu: zie, ik kom; wat wilt Gij dat ik doe? Ps. 40:8; Hand. 9:6. Zo wordt hij dan voorts door de liefde van Christus, Die voor hem gestorven is, gedwongen, 2 Kor. 5:14, om niet langer zichzelf, maar voor Christus te leven, Rom. 14:7,8. Daarom is hij dan ook oprecht besloten om de onderhouding trouw te betrachten, van al hetgeen dat de Heere Jezus geboden heeft, en hem uit Gods Woord zal geleerd worden, Matth. 28:19; Tit. 2:14. Dit is het effect van het laatste leerstuk, dat wij als absoluut tot de zaligheid nodig voorstelden.

En ziet, dit is de gelegenheid van een bekeerde zondaar. En op deze, of in ieder geval op dergelijke wijze, gaat de bekering van de zondaar toe. Gelijk ik niet twijfel of alle ware bekeerde christenmensen zullen graag getuigenis geven aan het voornoemde bescheid, dat het waarachtig is. En alhoewel ik graag bekennen wil dat niet al Gods kinderen, als zij bekeerd worden, even diep geraakt en gewond worden in hun hart over hun zonden, noch even ernstig beroerd en bewogen zijn in het werk van de bekering; toch kan ik niet twijfelen, of alle ware bekeerde christenmensen, als zij dit bescheid aanmerken, zullen ook graag (voornamelijk als ze zodanige zijn die de krachtige predikatie van het heilig evangelie nog dagelijks genieten), bekend staan, dat hun bekering zo, of op dergelijke wijze toegegaan is. Alhoewel zij juist dit zo onderscheiden en bescheiden zelf niet hebben aangemerkt, of zouden hebben kunnen voorstellen.

Zo mogen wij dan immers uit deze handel nu wel klaar speuren, dat de voornoemde zes leerstukken, die wij uit het Woord van God hebben voorgesteld, als tot de zaligheid absoluut nodig dat men ze weet en aanneemt, waarlijk van die aard en natuur zijn, dat ze in het werk van de bekering van de mens, de mens (die tot de bekering bewerkt wordt) door en door zijn hart lopen. Zodat hij, als het werk van de bekering aan hem gewerkt wordt, daarmee geheel en al bezig en opgenomen is. Die liggen hem het hoogst en het laagst. Die zijn hem gedurig in de zin. Daaromtrent werken altijd zijn hart en hersenen. Die gaan hem door en weer zijn ziel en gemoed (zoals dat in het voornoemde voorbeeld van de bekeerde zondaar gebleken is). Daarom ook kan hij daarvan geenszins onwetend zijn; zoals diegenen, die het werk van de bekering bescheiden in zich gevoeld hebben, dit wel genoeg weten, en niet loochenen kunnen. Daaraan blijkt het dan ook, dat nu onder het evangelie, door de predikatie van het Woord, niemand voor een recht bekeerde recht wel bekend kunnen worden, die in ieder geval niet tenminste enige betamelijke kennis van deze hoofdstukken hebben, en daarvan gezond gevoelen. Daaruit besluiten wij dan ook, zoals wij begonnen, dat de voornoemde leerstukken, die wij tot zes en zes voorgesteld hebben, eigenlijk die leerstukken zijn, die absoluut tot de zaligheid nodig zijn, dat men ze in het bijzonder weet en aanneemt. En zo navolgens, dat men met niemand geestelijke gemeenschap houden kan noch mag, die daarvan onwetend zijn, of het tegendeel daarvan drijven. Zoals men integendeel een goed gevoelen hebben mag (als er anders niets onder loopt) van al diegenen, die in de voornoemde leerstukken goed en grondig gefundeerd zijn, en die oprecht betrachten. Alhoewel dit ook zeker en gewis is, dat er nog veel andere zeer belangrijke en krachtige leerstukken van ons christelijk geloof zijn, die een waar bekeerd christenmens, in voortgang van tijd, leren moet; en ongetwijfeld ook leren zal, als hij slechts de voornoemde leerstukken eens goed in zijn hart opgelegd heeft. Maar, alhoewel die zeer nuttig en belangrijk zijn, stellen wij evenwel die niet als absoluut tot de zaligheid nodig, waarlijk hun aard en natuur zo is, dat ze eigenlijk niet dienen om de mens de bekering voor de eerste maal in te scherpen, maar om de bekeerde mens verder op te bouwen en te doen toenemen in de genade en kennis van onze Heere Jezus Christus. Als bijvoorbeeld, de leer van de versterking van ons geloof door het gebruik van de uiterlijke tekens van de heilige doop en van het Avondmaal, is ook een zeer treffelijke, nuttige en krachtige lering. Maar evenwel, een mens kan bekeerd worden, zonder dat hij weet, of ooit heeft horen prediken, dat de Heere Jezus zulke uiterlijke tekenen, als water, brood en wijn, tot versterking van het geloof ingesteld heeft. Want deze bedenking, dat namelijk de Heere Jezus water, brood en wijn ingesteld heeft tot versterking van het geloof, is niet absoluut nodig dat de mens heeft, opdat hij bekeerd mocht worden. Dat is het niet dat hem ooit hoeft voor te komen, opdat hij tot de bekering mocht gevorderd worden. Hij kan bekeerd worden, al denkt hij niet eens aan de heilige Doop of het heilig Avondmaal. Maar wel is het nodig dat de leerstukken, die wij boven voorgesteld hebben, terdege goed in zijn hart opgelegd worden, en door hem terdege overwogen, bepeinsd en betracht worden, zou hij ooit tot de ware bekering geraken. Want niet door gene, maar door deze bijzondere werkingen, hulp, kracht en toedoen, wordt de bekering de mens door God ingewerkt. Zoals dat uit hetgeen wij boven van de gelegenheid van de bekering, hoe die toegaat, gezegd hebben, voldoende gebleken is. Hierop dient bijzonder goed gelet te worden, namelijk, welke leerstukken van die aard zijn, dat zonder hun bijzondere hulp en kracht, de bekeerde onder God niet pleegt gewerkt of in ieder geval pleegt gewerkt te worden. Want dit geeft, naar ons dunken, groot licht en vastigheid in het onderzoek, welke leerstukken absoluut tot de zaligheid nodig mochten zijn, welke niet.

In dit onderzoek, en in het voorstellen van deze leerstukken, zijn wij wat langer en wijdlopiger geweest, omdat het hele grondwerk van ons christelijke geloof daarop steunt. Zoals wij ook in het verhandelen daarvan betracht hebben, het hele en vaste onwankelbare grondwerk van ons christelijke geloof, voor zoveel de geringen en eenvoudigen dat vatten kunnen, naakt en duidelijk tot hun onderwijzing, troost en vastigheid voor te stellen en te openen. En, och of God gaf dat in ieder geval alle belijders van het geloof van onze gereformeerde kerk, en ieder volwassen lidmaat van onze gemeente, tenminste zoveel wisten, en terdege dit grondwerk van ons christelijke godsdienst verstonden, en goed gevat hadden.

Maar nu, och arme, helaas! Omdat vele leraars van het volk door het ongeval van onze gemeente, opgenomen zijn met zware en hoge disputen, daarom worden wij gewaar, tot geen kleine kommer van onze harten, dat in onze christelijke gemeente belijders van het geloof gevonden worden, en dat niet weinig, die voorwaar het grondige bescheid van de voornoemde leerstukken nog niet goed gevat hebben. Daaronder zijn ook zodanigen die nu al een geruime tijd in de school van Christus geweest zijn, zodat ze, daar ze leraars behoorden te zijn vanwege den tijd, wederom van node hebben, dat men ze leert, welke de eerste beginselen zijn der woorden Gods, Hebr. 5:12. Maar, wat nog het meest tragisch is: er worden nog van deze klein wetenden gevonden die zich ook al insteken in zware en hoge disputen, en ze willen het bescheid daarvan vernemen; daar zij waarlijk de eerste beginselen van de woorden van God nog niet terdege geleerd hebben. Wat is dit anders dan de kap van het huis te willen opleggen, eer men het fundament terdege gelegd heeft. Wij bidden ernstig de goede God, dat Hij daarin op Zijn bekwame tijd van hulp, eens genadig voorziet, naar Zijn grote barmhartigheid. Wij achten ook dat de ernstige aandringing van de wet, waaruit de mens zijn ellende terdege moet leren kennen, daartoe veel zou mogen helpen. Want wij menen bevonden te hebben dat er zeer weinigen zijn, die terdege over hun zonden geraakt en vernederd geweest zijn. Dat ook de wond van de dochter van Sion in deze gemakkelijke eeuw van ons, al te gauw toegetrokken wordt met zachte woorden. Omdat onvoorzichtige troosters en troosteressen, ieder aan zijn bekenden, direct vrede, vrede roepen, op de minste roering van het geweten, daar dikwijls geen vrede is. Daardoor gebeurt het dat het hart, nooit terdege bewerkt zijnde tot een rechtschapen kennis van de ellende van de mens, de verlossing, die door de Heere Jezus gewerkt is, maar flauw wordt nagespeurd. Daarom wordt ook de dankbaarheid daarover maar traag betracht. En zo gebeurt het dat velen, die ook al belijdenis van het geloof doen, die aller belangrijkste leerstukken van de ellende, verlossing en dankbaarheid van de mens, nog niet terdege goed gevat hebben. Moge de goede God dit te zijner tijd genadig verbeteren. Opat wij in ieder geval het grondwerk van ons christelijke geloof en de eerste beginselen van de woorden van God, goed opgelegd vindende in het hart van alle belijders van het geloof, met des te onbekommerder harten ze allen voor ware kinderen van God mochten kunnen begroeten; en navolgens met des te betere moed onze dienst onder hen doen en betrachten.

En ziet, dat is het dat wij over de gelegenheid van de leerstukken, die men voor absoluut tot de zaligheid nodig houden moet, hadden voor te stellen, en aan de mannen van God in bedenking te geven.

Maar als nu hier iemand nog verder vraagt of dan buiten die aller belangrijkste leerstukken, die wij hierboven als absoluut tot de zaligheid nodig, dat men die weet en aanneemt, voorgesteld hebben, waar geen andere zulke hatelijke dwalingen zijn, dat men daarom van elkaar zou hoeven te scheiden, de dwalenden van ons weg te doen, of zelf van de dwalenden te wijken?

Daartoe dient tot antwoord, dat wij menen dat diegenen, die waarlijk en terecht de voornoemde leerstukken eens goed gevat, aangenomen, geloofd en betracht hebben, zodat ze waarlijk daardoor bekeerd en tot nieuwe creaturen gemaakt zijn, niet ooit lang in enige andere leerstukken zo hatelijk zullen dwalen, , dat zij van de gemeenschap van de kerk zouden hoeven gescheiden te worden, als men hun gelegenheid terdege kende. Want zoals de apostel Johannes ons getuigt, een iegelijk, die uit God geboren is, die doet de zonde niet (namelijk niet zulke zonde waardoor hij zijn wedergeboorte zou verliezen), want (zegt hij) Zijn zaad (dat is Gods onvergankelijk zaad, waardoor hij wedergeboren is, 1 Petr 1:23) blijft in hem; en hij kan niet zondigen, want hij is uit God geboren. Nu maar, aangezien het zo staat met de gemeente van God, dat er dikwijls huichelaars als van bezijden af inkruipen, die zich roemen wedergeboren kinderen van God te zijn, maar zijn het niet, en liegen, zoals dezelfde apostel spreekt, Openb. 3:9; die ook door hun misdraging een kwaad gerucht brengen over die aller stichtelijkste, troostelijkste en aller vastste leer van de volharding der heiligen (als die slechts voorzichtig, zoals dat betaamd, voorgedragen wordt), daarom houden wij het daarvoor, dat het wel gebeuren kan, en ook daadwerkelijk gebeurt, dat enigen die de voornoemde aller belangrijkste grondstukken van ons christelijk geloof met de mond belijden en aannemen in hun rechte zin en mening, toch evenwel zo hatelijk komen te dwalen in enige andere leerstukken van het christelijke geloof, dat men juist daaraan kan beginnen gewaar te worden, dat ze niet diegenen zijn, waar ze zich voor uitgeven, en men ze ook niet langer voor ware kinderen van God begroeten kan, maar ze noodzakelijk houden moet voor zodanige, die niet door de goede Geest van God, maar door een verleidende dwaalgeest bewerkt, en in verdoemelijke misslagen hardnekkig gestijfd worden. Zoals dat ook boven gebleken is in de verhandeling van de overtuiging van de waarheid. Daar is het buiten alle twijfel gesteld, dat er vele leerstukken van ons christelijk geloof zijn, boven die welke wij hierboven voorgesteld hebben, waaromtrent enige mensen zo hardnekkig komen te dwalen (hetzij dan dat ze enige leerstukken die in de Heilige Schrift bekend zijn, verkeerd drijven, of enige leerstukken zelf gaan verzinnen, waarvan de Heilige Schrift geen gewag maakt, en zo nieuwe grondstukken van het geloof gaan stellen naast de ware grondstukken die de Heilige Schrift stelt, zoals dat in het pausdom veel gebeurt, en onder die van de Galaten veel gebeurde in de tijd van de apostel Paulus, die de besnijding, die nu naar de Schrift moest afgeschaft worden, dreven als zijden naast het lijden van Christus, tot de zaligheid ook nodig, Gal. 5), dat zij zelf daarom, tegelijk met hun voer en drijven, te verwerpen, en van de gemeenschap van de ware kinderen van God te scheiden zijn. Alhoewel dat anderen, die ook in die of dergelijke dwalingen steken, omwille van andere overwegingen nog verschoond mogen worden; ja, niettegenstaande dat nog al (naar de aard van de liefde) voor ware kinderen van God erkend worden. Omdat er gewis verschillende overwegingen zijn waarom billijk van de ene meer verwacht wordt, dan van de andere, zou men ze kunnen aanzien voor ware en rechtschapen wedergeboren kinderen van God, in welke de goede Geest van God, tot eeuwige zaligheid werkt. Dit, alhoewel het uit hetgeen wij van de overtuiging van de waarheid gezegd hebben, voldoende is af te nemen, zullen wij evenwel, tot bericht van de eenvoudigen wat nader de gronden daarvan openen. Ze ontstaan uit het onderscheid dat er is tussen, 1^e, de middelen van de onderwijzing, 2^e, de lengte van de tijd, en 3^e, de kloekheid van het verstand; die deze meer of minder dan gene genoten hebben, om tot verdere kennis van de goddelijke dingen te komen. Daarom zullen wij de gelegenheid van die alle wat nader gaan inzien.

Wat aangaat de middelen van de onderwijzing. Iedereen weet dat die nu onder het evangelie klaarder en krachtiger zijn, dan ze onder de wet geweest zijn, 2 Kor. 3. En daarom, waar men met weinig kennis passeren mocht voor een wedergeboren mens, onder de wet, dar wordt nu billijk vel meer vereist onder het evangelie; omdat wij nu allen met onbedekte aangezichten de klaarheid des Heeren als in een spiegel aanschouwende, alle dingen klaar zien mogen, die voor de komst van Christus bewimpeld waren onder schaduwen en figuren. Daarom mogen dan gewoonlijk de genaamde christenen, opdat zij voor ware wedergeboren kinderen van God erkend mochten worden, niet volstaan met zo weinig kennis als waar de Israëlieten mee volstaan mochten. Want het geeft gelegenheid tot zware achterdocht dat die mens niet goed verlicht is door de Geest van God, die nu Zon er gerechtigheid onder het evangelie, geheel klaar is opgegaan, met heil onder zijn vleugelen, om Zijn volk te doen toenemen, beide in genade en in kennis, 2 Petr. 3:18, als de mestkalveren, zoals de profeet Maleachi spreekt, Mal. 4:2, evenwel niet meer zien, noch bescheidener dingen onderkennen kan, dan diegenen hebben kunnen doen, die geleefd hebben als in de schemering van de dageraad, eer de zon was opgegaan, 2 Petr. 1:19. Want dat dezen niet veel geweten hebben, kan geweest zijn ter gelegenheid van het weinige licht van de kennis, dat hun werd aangezien. Maar dat genen niet veel weten, schort niet aan het gebrek van de middelen van de kennis, maar het schort daaraan, dat zij waarlijk onachtzaam zijn, zoals de apostel spreekt, Hebr. 2:3, in zo’n grote zaligheid, dewelke, begonnen zijnde verkondigd te worden door den Heere, aan ons bevestigd is geworden van degenen, die Hem gehoord hebben. Deze onachtzaamheid komt niet goed overeen met de aard van de wedergeboren kinderen van God. Want zij, als nieuwgeborene kinderkens, zijn zeer begerig naar de redelijke onvervalste melk, opdat zij door dezelve mogen opwassen, 1 Petr. 2:2. En daarom ontstaat er nu in een tijd, dat het land (volgens de profetie van Jesaja, Jes. 11:3) vol is van de kennis des Heeren, gelijk de wateren de bodem der zee bedekken, zware achterdocht tegen diegenen die nog maar weinig bescheid hebben, en blijven hebben, van de leerstukken van de christelijke religie, dat zij wel geen wedergeboren kinderen van God mochten zijn.

Eveneens heeft men ook te oordelen tussen diegenen die leven in het midden van de gereformeerde kerk, waar zij die middelen van onderwijzing overvloedig genieten; en diegenen die in vorige tijden geleefd hebben of nu nog leven, ergens verstoken in een oord van de wereld, daar zij de middelen van onderwijzing zo niet genoten hebben. Als bijvoorbeeld, als iemand ergens in de uiterste Indiën, waar Gods Woord niet verkondigd wordt, een Indiaan ontmoette, die slechts die leerstukken , die wij boven voorstelden, wel in de grond verstond en beleed, naar het uitwijzen daarvan zijn zaligheid te zoeken, zouden wij niet direct een zeer goed gevoelen van zo iemand opnemen, en hem als onze broeder met heel ons hart omhelzen, al vonden wij hem schoon anders in vele andere punten nog gruwelijk dwalend? Ik meen immers ja. Daar wij toch diegenen die onder ons leven, waar Gods Woord trouw verkondigd wordt, zo gereed voor onze broeders niet zouden willen erkennen, of ze al schoon de voornoemde aller nodigste grondstukken van ons christelijk geloof klaar beleden, als wij ze in enige andere belangrijke leerstukken, en die ook gemakkelijk om te begrijpen zijn, dwalend bevonden. Zoals dat ze dreven dat men de afgestorven heiligen moest aanbidden, of dat er niet aan gelegen zou zijn, of men de heilige Doop en het heilig Avondmaal gebruikte of niet. Want aangezien het bescheid daarvan ons zo grondig en duidelijk uit de Heilige Schrift voorgedragen wordt, kan het kwalijk gebeuren dat iemand, die enige tijd de gezonde predikatie van Gods Woord heeft genoten, daarin nog dwalend zou zijn. Tenzij dan dat hij een mens was die verdorven zinnen heeft, van welke de apostel ons beveelt, dat wij wijken zouden, 1 Tim. 6:5. Geheel onchristelijk en zeer onbesuisd is daarom ook het drijven van degenen, die nog enigszins die genaamde christenen onder ons proberen te verschonen, die tot hun jaren gekomen zijnde, leven en sterven, zonder ooit terdege de grond van de zaligheid gevat te hebben, voor ons verworven door het bittere lijden van onze Heere Jezus Christus. Want gewis, is er iets dat een droevig en gewis teken geeft van een mens, die ten enenmale door God verlaten en geheel verdorven van zinnen is, het is dit, dat iemand, levend onder de christenen, immers zoveel van de geschiedenis van Christus, zoals zij spreken, niet geleerd heeft, dat hij de gekruiste Christus (buiten Welke geen zaligheid is, Hand. 4:12) terdege zou hebben leren kennen voor zijn enige Heiland en Zaligmaker. Dit roeren wij daarom ook in het bijzonder aan, omdat er tot schande van onze eeuw, zulke ongezouten dingen in deze dagen van ons (waarin allerlei gruwelijke dwalingen zeer onbeschaamd beginnen uit te kijken) worden uitgeslagen. Alsmede ook, omdat het ons waarlijk niet zelden gebeurt dat wij mensen vinden, oud van jaren, die ook altijd onder de christenen gewoond hebben, die toch, nu op hun doodsbed liggende, de gekruiste Christus nog niet terdege kennen. Dit is gewis een zeer vervloekte zaak. Daarom ook, onze hartenwens tot God is, dat de christelijke overheid hier op lettende (dat ze namelijk veel onderzaten hebben, die waarlijk geen christenen zijn, niet voor zoveel als de uitwendige mens aangaat) eens met alle ernst orde verschaffen wilde, dat alle gedoopte naamdragende christenen onder ons, aangespoord werden om zich te laten vinden, waar zij onderwezen worden door eenvoudige catechisatie, in de kennis van onze Heiland en Zaligmaker Jezus Christus. Want voorwaar, zo’n gedoopt christenvolk, als ze tot hun verstand gekomen zijnde, de Heere Jezus nog niet recht hebben leren kennen, zijn erger en snoder dan Turken of heidenen. Want deze, hadden ze betere middelen van kennis gehad, zouden beter hebben mogen leren. Daarentegen gene, levend in het midden van de christenen, en zo alle middelen van de kennis van Christus ter hand hebbende, en toch tot de kennis van Christus niet gerakende, ontdekken daardoor dat ze een geheel verwoest geweten hebben, en dat zij waarlijk lieden van verdorven zinnen zijn, en van God verlaten; hoe stil dat ze ook anders onder hun buren daar heen wandelen. Daarom dient op die wel scherp gelet te worden. En intussen, dat er enige andere orde in verschaft wordt, zo behoorden immers alle verstandige christenen, tenminste ieder zijn bekenden, de kennis van de gekruiste Christus proberen in te scherpen. Temeer omdat wij het vrij wel daar voor houden mogen, dat zo’n heilloze hoop, door ons verzuim, onder ons schuilende, veel plagen en straffen omwille van hen ook onder ons komen.

Immers, uit hetgeen nu gezegd is, besluiten wij dat, wie meer, krachtiger en overvloediger middelen van kennis genietend, toch tot geen meer en grondiger kennis van de christelijke leerstukken komt, dan wel anderen die bij verre zoveel middelen niet gehad hebben, zo iemand een grote achterdocht over zichzelf verwekt, dat er geen ware vreze van God (welke is het beginsel der wijsheid, Ps. 111:10), geen werk van de Geest, in hem is, maar dat hij waarlijk onachtzaam is in zo’n grote zaligheid, als ons door de Heere Christus wordt aangeboden. En hieraan wordt de staat van vele naamdragende christenen onder ons, zeer ellendig bevonden; en meer verdoemelijk voor God, dan van de Sodomieten en Gomorieten zelf, Matth. 11:20-25.

En zoveel zij gezegd van de middelen van onderwijzing. Volgt dat wij spreken van de kloekheid van het verstand, waarmee deze meer dan gene begaafd is. Ten aanzien hiervan wordt er ook billijk van de ene meer kennis vereist, dan van de andere. Want iedereen weet immers wel dat men meer kennis pleegt te verwachten van diegenen, die tegelijk met anderen de middelen van de kennis genietende, in kloekheid en vaardigheid van het verstand, de anderen ver te boven gaan en overtreffen. Zo komt dan de gelegenheid van het verstand hier ook in overweging. Want de Heere onze God werkt nu zo wonderbaarlijk niet over ons, zoals Hij eens over de apostelen deed; die maar geringe lieden zijnde, en traag van verstand, Hij haastig zeer dappere en kloeke mannen maakte. Hij neemt nu door de wedergeboorte de natuurlijke gestalte van het verstand zo niet weg. Maar Hij buigt en neigt het tot Zijn dienst, en verlicht het tot begrip van de geestelijke dingen, naar de eigen capaciteiten daarvan. Daarom, die vijf talenten ontvangen heeft, wat het verstand aangaat, van die verwacht men billijk dat hij meer gewin in geestelijke gaven zou inbrengen, dan iemand die maar twee ontvangen heeft; volgens de rede van Christus, die hier ook geldt, Luk. 12:48: En een iegelijk, wien veel gegeven is, van dien zal veel geëist worden; en wien men veel vertrouwd heeft, van dien zal men overvloediger eisen. Daarom is dan ook dit een droevig teken tegen de ziel van een mens, als hij bevonden wordt kloek van verstand te zijn, en toch overtroffen wordt in de kennis van de leerstukken van ons christelijk geloof, door diegenen die bij lange zo gauw noch zo snel niet zijn; daar zij anders gelijke middelen van kennis genoten hebben. Want dat diegenen, die niet zeer kloek van verstand zijn, ook niet veel weten, mag gebeuren zonder wrevel of onachtzaamheid; alleen dor gebrek van een vaardig begrip, dat de onwetendheid enigszins verschoont. Maar dat iemand die kloek van verstand is, en de middelen van de kennis naast anderen genoten heeft, nog zeer klein wetend gevonden wordt, dat gebeurt gewoonlijk dor onachtzaamheid, door gebrek van genegenheid en behartiging. Dit maakt de onwetendheid altijd des te zwaarder. Hiertoe dient wat de profeet zegt, Jer. 4:22: wijs zijn zij om kwaad te doen, maar goed te doen weten zij niet.

Hierop moeten zodanige groten van de wereld nu bijzonder goed letten, die dikwijls kloek van verstand zijn, en dit nog door de scholing en door de studies tot een vaardig begrip geoefend hebben; en daarenboven nog allerlei middelen van kennis overvloedig genieten; en toch, als toch, als het al uitkomt, bevonden worden in geestelijke dingen minder bescheid te hebben dan vele eenvoudige ambachtslieden, die nog met hun zure arbeid voor hun gehele gezin de tijdelijke nooddruft moeten gewinnen. Dit worden wij dikwijls gewaar. En op gelegenheid daarvan worden wij ook dikwijls indachtig aan de rede van Paulus, 1 Kor. 1:26,27, die zegt tot de Korinthiërs: want gij ziet uw roeping, broeders, dat gij niet vele wijzen zijt naar het vlees, niet vele machtigen, niet vele edelen. Maar het dwaze der wereld heeft God uitverkoren, opdat Hij de wijzen beschamen zou, enz. Als wij dit ook terdege aanmerken, dan verwondert het ons dikwijls hoe dat de groten van deze wereld, als ze zo’n bescheid horen over hun gelegenheid, uit de Heilige Schrift, als namelijk dat zij bezwaarlijker kunnen ingaan in het koninkrijk van God, dan de gewone man, Matth. 19:23,24; en bevindende dat ze ook waarlijk ver te kort komen van de kennis en van de ijver, die in vele gewone lieden gevonden word, zij niet meer komen tot een achterdocht, dat zij, als ze zo voortgaan, bevonden mochten worden, lieden van de wereld te zijn, die hun portie en deel hier in dit leven hebben, Ps. 17:14, en hiernamaals voor altijd en eeuwig van het lieflijk aangezicht van de grote Koning verstoten worden. Want immers, waar de Zaligmaker van de wereld Zelf getuigt dat zij bezwaarlijker kunnen ingaan in het koninkrijk van God dan de gewone man, Matth. 19:23,24, en waar ze bevinden dat zij waarlijk zoveel naarstigheid niet doen om in het koninkrijk van God te komen, als wel vele gewone lieden doen; wat kunnen zij daar anders uit besluiten, dan dat zij in duizend gevaren zijn van buitengesloten te worden, als zij anders niet intijds verwakkeren, en met alle spoed afschuddende hun vleselijke gemakkelijkheid hierin, ook gelijk andere kinderen van God beginnen hun zaligheid uit te werken met vreze en beven, Filip. 2, en zo het koninkrijk Gods, tegelijk met anderen, als met geweld in te nemen, Matth. 11:12. Hiertoe behoorden de tragen des te meer bewogen te worden, omdat de Heere ook onder de groten zelf hier en daar enigen verwekt, die waarlijk met een ijver en alle ernst de rest goed voorgaan. Hier is dan wijsheid, en die het verstand heeft, laat die zich hiertoe maken, om dat na te volgen.

En laat ook zoveel gezegd zijn van de gelegenheid van het verstand van degenen die voor rechtzinnige christenen bekend willen zijn. Volgt nu ten laatste, dat wij ook wat spreken van de tijd, hoe lang dat iemand de middelen van de kennis genoten heeft. Ten aanzien hiervan wordt er ook billijk van de ene meer kennis vereist dan van de andere. Want iedereen weet immers wel dat men meer kennis en wetenschap pleegt te verwachten van diegenen die nu lang school gegaan hebben, dan van diegenen die er nu eerst inkomen. Als dan iemand lang geweest is in de school van Christus, en van verstand en begrip is, gelijk meer anderen, en toch bij lange na zoveel bescheid en kennis van de geestelijke dingen niet heeft, gelijk vele anderen; dat is ook een droevig teken dat zo iemand de goede Geest van God in zich wel niet mocht hebben, Die de Zijnen leidt in alle waarheid, Joh. 16:13, en alle dingen leert, 1 Joh. 2:20. De apostel neemt dit zeer hoog op in de zendbrief tot de Hebreeën, tegen alle onachtzamen, Hebr. 6:4, enz. En dat wel billijk, omdat ook dit vast en zeker gaat, dat een genaamd christenmens, die zich uitgeeft voor een wedergeboren kind van God, en toch bevonden wordt, na vele jaren niet toe te nemen in de genade en in de kennis van onze Heere en Zaligmaker Jezus Christus, een droevig teken geeft, dat hij niet is waar hij zich voor uitgeeft, dat diegenen die Zijn Woord in een eerlijk en goed hart ontvangen, ook vruchten voortbrengen in volstandigheid. En verder, daar Hij getuigd heeft, dat wie heeft, dien zal nog meer gegeven worden, Luk. 8:15,18.

Hierop wenst ik van ganser harte dat immers diegenen in onze gemeenten terdege geliefden te letten, van welken de staat zodanig is, dat ze na een lange poos, dat ze nu in de school van Christus al geweest zijn, wel bijna helemaal niet zijn toegenomen in geestelijke kennis; zodat er nog velen gevonden worden, die nauwelijks die leerstukken, die wij boven voorgesteld hebben, als tot de zaligheid absoluut nodig dat men ze weet en aanneemt, goed gevat hebben. En nog veel meer worden er gevonden, die niet machtig zijn de zes laatste leerstukken, die wij van nature niet weten, maar door de verlichting van de Geest uit de Heilige Schrift moeten vernemen, met enig schriftuurlijk bescheid (zoals dat betaamt) te bevestigen. Dat wij niet spreken van diegenen die waarlijk, in plaats van toe te nemen in geestelijke kennis, daarin verachteren, en vergeten wat ze eenmaal geleerd hadden. Zulken zijn er ook al, en die niet weinige, onder ons te vinden. De staat van al dezen is gewis geheel zeer zorgelijk, en wel bijna overtuigend dat ze waarlijk nooit tot nieuwe creaturen wedergeboren zijn geweest. Zodanigen, die een goed natuurlijk verstand hebben, en ook een goede ruime tijd de middelen van de kennis genoten hebben, en toch zeer weinig bescheid hebben van andere belangrijke, maar klare en duidelijke leerstukken van het christelijke geloof, kan men ook bezwaarlijk voor rechtschapen wedergeboren kinderen van God erkennen. Want de aard van de ware wedergeboren kinderen van God is zodanig, dat ze zeer ernstig begeren, gelijk nieuw geboren kinderkens, de onvervalste melk van het Woord van God, om daarin op te wassen, 1 Petr. 2:2. Wanneer hun dit ook vergund wordt, dan trekken ze dat zo gierig tot zich, dat het geheel diep in hun harten zakt. En zij dan ook, hebbende hun verstand door de Heere geheiligd, (als die nu door de wedergeboorte nieuwe creaturen geworden zijn, om geestelijke dingen enigszins te beseffen, hun geheugen, om die te onthouden, hun wil en genegenheden, om die in het werk te stellen), zo is het niet mogelijk, of ze moeten noodzakelijk binnen de tijd van een jaar of anderhalf merkelijk toenemen en groeien in de zaligmakende kennis van de waarheid. Zoals wij dat waar gemaakt zien in die van Korinthe; die maar een korte tijd het evangelie gehad hebbende, evenwel dit getuigenis van de apostel ontvangen, at ze in alles rijk geworden waren, in alle rede en alle kennis, 1 Kor. 1:5; 2 Kor. 8:7.

Hierop moeten wij allen, die begerig zijn een goed getuigenis aan ons geweten te hebben, dat wij waarlijk wedergeboren zijn, terdege goed letten. Opdat wij onze zielen geen rust geven totdat wij daadwerkelijk gevoelen en gewaar worden, dat de kennis van onze Heere Jezus Christus zo goed in onze harten geworteld is, dat onze liefde (door de kracht van de wortel van Isaï), daadwerkelijk van tijd tot tijd, meer en meer overvloedig wordt, in kennis en in alle verstand, Filip. 1:9.

Immers, uit al hetgeen wij nu boven gezegd hebben, blijkt het wel genoeg, dat billijk omwille van deze of gene toevallen, van de ene meer kennis en wetenschap van de christelijke leerstukken, dan van de andere vereist wordt, om en goed gevoelen van ze op te kunnen nemen, dat ze waarlijk wedergeboren en door de Geest van God tot de zaligheid verlicht zijn. Want het is gemakkelijk te bevroeden dat iemand die kloek van verstand is, en daartoe veel middelen lang genoten heeft, billijk meer bescheid moet hebben van goddelijke dingen, dan iemand die traag van verstand is, maar weinig middelen, en dat nog maar voor een korte tijd genoten heeft. Want wanneer zo iemand, die alle hulpmiddelen van kennis aller overvloedigst genoten heeft, toch gevonden wordt niet meer, of niet zoveel te weten als vele anderen die bij lange na zoveel hulpmiddelen niet gehad hebben; wat bewijst dat anders dan dat hij waarlijk met de boze dienstknecht trouweloos en onachtzaam is in het aanleggen van het talent, dat God hem betrouwd had. En vervolgens, dat de aard van een waar wedergeboren kind van God in hem niet is; die, zoals wij nu reeds hoorden, altijd geheel gierig is om altijd meer en meer toe te nemen in de genade en kennis van onze Heere en Zaligmaker Jezus Christus.

Hieruit volgt dan ook dat men in deze hele handel, voor het eerste zozeer niet te letten heft op de grote mate van de kennis, die deze of gene hebben mocht; als wel op de ongeveinsde en oprechte genegenheid, die iemand heeft, om naar verdere kennis en wetenschap van de geestelijke dingen gedurig te staan. Want weinig kennis van de geestelijke dingen vordert tot de zaligheid, wanneer de mens slechts, als een trouwe dienstknecht, dat goed aanlegt, en ongeveinsd voorheeft, en ook betracht meer en meer op te wassen in de genade en de kennis van onze Heere Jezus Christus. Zoals dat uit al hetgeen wij boven gezegd hebben, af te nemen is. Waar daarentegen grote en overvloedige kennis van de geestelijke dingen niet helpt tot de zaligheid, waar een sloffig of verkeerd gemoed bij is, dat niet meer leren wil, noch betrachten verder op te wassen in de genade en kennis van onze Heere en Zaligmaker Jezus Christus, 2 Petr. 2:18; want die zo gesteld is, die is ongezond en dwalend in het laatste leerstuk dat wij hierboven bewezen hebben absoluut tot de zaligheid nodig te zijn. Aangezien hij dit verdoemelijk gevoelen in zich voedt, dat de Heere God in Zijn heilig Woord enige waarheid geopenbaard zou hebben, waaraan niet gelegen is of wij het weten of niet. Dit gevoelen kan met het gemoed van een wedergeboren christen niet bestaan, van wie de aard en genegenheid is om te begeren dat heel de raad van God hem geopenbaard mocht worden; opdat hij als een nieuw geboren kind daardoor gevoed mocht worden, en daarin mocht opwassen, 1 Petr. 2:2,3; Ps. 119:18.

Uit dit alles is opnieuw af te nemen, dat het vrij veel inhoudt, om precies aan te wijzen hoeveel kennis dat een mens nodig heeft, om zalig te worden. Zodat hij, juist zoveel hebbende, behouden zou kunnen worden; zoveel niet hebbende, verloren zou moeten gaan. Want zoals nu gebleken is, er vallen verschillende overwegingen, waarom billijk van de ene meer verwacht wordt dan van de andere. Daarom achten wij dat het meest vast gaat, dat men het daarvoor houdt, dat iemand die slechts zoveel verlicht is, dat hij die aller nodigste leerstukken, die wij hierboven hebben voorgesteld, in de grond goed verstaat, en verder die oprechtheid van het gemoed daarbij heeft, dat hij ongeveinsd voorheeft te geloven alles wat hem voorts uit het Woord van God bewezen zal kunnen worden; en ook met naarstigheid dit te onderzoeken en te doen. Dat zo iemand, zeg ik, zoveel de kennis aangaat, voor een waar kind van God zou mogen begroet worden; al was het schoon dat hij vooralsnog van veel andere leerstukken onwetend was, of in enige dwaalde. Daarentegen dat iemand, die niet alleen de voornoemde aller nodigste leerstukken goed verstaat, maar nog daarenboven grote kennis heeft van veel andere belangrijke leerstukken van ons christelijk geloof; edoch, wie deze valshartigheid daarbij heeft, dat hij naar geen verdere kennis wil talen, ja, schroomt in het heimelijkste van zijn hart, dat hij nog verder iets zou verstaan en vernemen, waaraan hij gehouden zou zijn, (wilde hij anders langer dat aanzien behouden onder het volk van God, dat hij verworven heeft door voorgaande betrachtingen) om dat te belijden en te beleven; dat hij toch ziet dat hij niet goed zou kunnen zonder tijdelijke moeilijkheid en ongemak; dat zo iemand, zeg ik, veel bezwaarlijker, als hij zo voortging, voor een war kind van God erkend zou kunnen worden, dan die andere, die bij lange na zoveel niet weet. Want deze mag die grote kennis, die hij reeds heeft, bejaagd hebben uit enkele eergierigheid, of enig ander wereld opzicht; zoals hij het nu daar ook lat steken uit enkele sloffigheid en valshartigheid, de prooi gekregen hebbende die hij door zijn eerste wetenschap bejaagde. Waar daarentegen gene uit een zeer christelijk gemoed dat weinige dat hij weet, aangeleerd mag hebben. En waarin hij nog onwetend is, dat mag zo gebeuren uit enkel gebrek van middelen van kennis, tijd en verstand, en niet uit enige gezochte onachtzaamheid.

Eerst, al die leerstukken die absoluut nodig zijn om het rechte geloof en de ware bekering de mensen in te scherpen, die zijn ook absoluut nodig, dat iemand ze weet en aanneemt, zou hij tot het predikambt mogen gevorderd worden. Want het predikambt is daartoe ingesteld, om de mensen het geloof en de bekering in te scherpen, Hand. 26:18.

Ten andere; al die leerstukken die absoluut nodig zijn om de eenvoudige bekeerde mens verder op te bouwen in de genade en kennis van onze Heere en Zaligmaker Jezus Christus, die zijn ook geheel nodig dat iemand weet en aanneemt, zou hij tot het predikambt mogen gevorderd worden. Want dit is ook het ambt van de leraren van het volk, dat zij in het bijzonder arbeiden tot de volmaking der heiligen, tot het werk der bediening, tot opbouwing des lichaams van Christus. Totdat wij allen zullen komen tot de enigheid des geloofs en der kennis van den Zoon Gods, tot een volkomen man, tot de mate van de grootte der volheid van Christus, Ef. 4:11-13. Die leerstukken dan, die in het bijzonder dienstig zijn om de bekeerde gelovige christenmens verder op te bouwen, als is de leer van de dopen en van de oplegging van de handen, die de apostel stelt als fundamentele stukken van de wedergeboorte; en de opstanding van de doden en het eeuwige oordeel als fundamentele stukken van de christelijke volharding stelt, Hebr. 6:1,2; die leerstukken dan, zeg ik, die in het bijzonder dienstig zijn om de bekeerde christenmens verder op te bouwen; als is het grondig bescheid, gebruik en kracht van de heilige Doop en van het Avondmaal, van de predikatie van Gods Woord, namelijk van de wet en van het evangelie, van de christelijke tucht; benevens goede ervaring in de gevallen van het geweten, en grondige kennis van al die schone, klare en heldere leerstukken, die ons zoveel in de Schrift voorgedragen zijn, aangaande het leven, de handel en wandel van een christenmens, alsook van de verschillende plichten van de huishouding, van de politiek, en van andere ambten en beroepingen. Meer van deze en dergelijke leerstukken en punten, die er bij duizenden klaar en duidelijk, tot stichting en opbouwing van het volk van God, verhandeld en voorgedragen worden in de Heilige Schrift, moet ook diegene, die tot het predikambt met stichting zou kunnen bevorderd worden, goed weten, en gezond daarvan gevoelen. Want wie van deze en dergelijke leerstukken onbewust is, of daarin dwalend is, die ontbreekt nog hetgeen tot opbouwing van het christenvolk op het hoogste nodig is. En daarom kan zo iemand met geen stichting tot het predikambt gevorderd worden, totdat hij daarin beter gefundeerd is.

Ten laatste, al die leerstukken die nodig zijn, dat een predikant die weet en aanneemt, opdat er vrede behouden mocht worden in die gemeenten, waar hij zijn dienst betreden zou, die zijn ook nodig dat diegenen, die tot het predikambt gevorderd zou worden, daadwerkelijk weet en aanneemt. Want dit is ook een bijzondere last van de predikant, dat hij toeziet dat de goede gemeente niet verstoord, maar in goede vrede gehouden wordt; niet alleen met God, maar ook onder elkaar, Rom. 10:15; Jes. 2:3,4. Daartoe moet dan ook een predikant welvoorzien zijn, en in ieder geval die leerstukken weten en aannemen, die in die gemeente, waarin hij zijn dienst betreden zou, nodig zijn, dat ze geweten en aangenomen worden, zou de vrede en enigheid daarin behouden kunnen worden. En dat zijn die leerstukken, die in de formulieren van enigheid door de gemeente (waarin hij zijn dienst zou doen) aangenomen en voor goed en schriftmatig gekeurd zijn. Deze leerstukken moet ook diegenen, die in die gemeente de dienst van het Woord betreden zou, waarlijk toestaan en voor goed kennen, en aannemen. Want het is ongerijmd dat men iemand het predikambt betrouwen zal, in deze of gene kerk, die het niet eens is in de belijdenis van de christelijke leerstukken, die in die gemeente reeds besloten, en door openbare belijdenis voor schriftmatig en stichtelijk gekeurd zijn. Want daaruit is anders niet dan de ondergang van de vrede en rust van de gemeente, en in plaats daarvan twist, onvrede, verwarring en moeite te verwachten is. Zoals de geheel droevige en tragische ervaring dat maar al te veel onder ons leert. Daarom is het ook nodig, tot behoud van de vrede van de gemeente, dat diegenen die in enige gemeente tot de dienst van het Woord toegelaten zouden worden, alvorens terdege toezien, en voor goed kennen, de hoofdstukken van het christelijke geloof, die in de formulieren van enigheid van die gemeente, waar zij hun dienst betreden zouden, aangenomen en door openbare belijdenis voor goed en schriftmatig gekeurd zijn.

Als men dit vereist, dan meent men daardoor niet, menselijke formulieren te stellen naast Gods Woord, en de gewetens daaraan te binden. Dat zij verre. Maar dit is het bescheid van deze zaak.

Zoals iedere christenmens zijn persoonlijk oordeel heeft over de leerstukken van het christelijk geloof, die hem worden voorgedragen, om die voor waarachtig te erkennen of te verwerpen, naar het bescheid dat hij uit Gods Woord heeft, Hand. 17:11; zo heeft de gemeente van God ook haar algemeen oordeel over alle leerstukken van het christelijke geloof. Dit verschilt soms van het gevoelen van enige bijzondere lidmaten, die in de gemeente zijn, en naar de orde van de gemeente, 1 Kor. 14:32, door pluraliteit van stemmen overwonnen zijn. Want deze regel gaat toch vast, dat, zoals ieder particulier persoon zelf noodzakelijk moet oordelen over hetgeen hij zelf voor zijn hoofd aan te nemen, te gevoelen, en te geloven heeft, zo eveneens moet ook de gemeente van God zelf oordelen, wat zij heeft aan te nemen, te leren en te betrachten in haar vergadering onder de menigte van gelovigen, of daarbuiten. Maar nu verder. Gelijk als een particulier persoon (die ook een waar en vroom christenmens is), die zo’n of zo’n gevoelen uit de Heilige Schrift, zoals hij meent wel vast geleerd, niet direct van gevoelen kan veranderen (omdat hij weet dat de gemeente, waar hij een lidmaat van is, ook dwalen kan), zo gauw als hij slechts hoort dat de gemeente van God, waarin hij leeft, wat anders besloten heeft dan hij voor de waarheid gekeurd had, maar nog bij zijn gevoelen blijft, en naar uitwijzen van dat gevoelen van hem, schikt hij nog al zijn dingen, en zijn huis zoveel als hij immers kan, zonder ergernis of aanstoot; en meent dat hij noodzakelijk zo moet doen, totdat hij uit Gods Woord overtuigt kan worden dat zijn gevoelen dwalend en het gevoelen van de gemeente rechtzinnig is. Zo eveneens de gemeente van God, die zo’n of zo’n besluit gemaakt heeft, dat zij ook houdt de enige en vaste waarheid van God te zijn, geopenbaard in Zijn Heilige Schrift, kan dan ook niet minder doen, dan dat ze ook de dingen van de gemeente, zoveel in haar is, en zoveel als het mogelijk is, alle gelijk schikt en voegt naar uitwijzen van haar gevoelen, dat ze heeft, en houdt vast dat het geheel schriftmatig is. En als ze dan ook navolgens niet gedogen wil (opdat er geen verwarring ontstaat onder haar kinderen) dat het tegendeel van hetgeen zij gevoelt, in haar huis zou gedreven of geleerd worden. Zo is de gemeente van God daarom niet direct te beschuldigen van hardheid en onbescheidenheid, alsof zij de gewetens van de mensen aan haar gevoelen wilde binden. Maar ze is veeleer te prijzen over haar moederlijke zorg en christelijke voorzichtigheid, die zij pleegt om alle verkeerde lering en alle onvrede en onheil intijds te voorkomen. Omdat toch die ongemakken niet goed te ontgaan zijn, als men toelaat dat er gepredikt en geleerd wordt in de gemeente, tegen het gevoelen, dat de gemeente zelf, door openbare belijdenis heeft toegestaan, en voor schriftmatig aangenomen, en waarover zij alsnog nooit naar de behoorlijke orde van enige valsheid of onwaarheid overtuigd is geweest. Op deze voet is het dan dat de gemeente van God, hebbende volgens de raad van de apostel, aan Timotheüs gegeven, 2 Tim. 1:13, enig formulier van de belijdenis gesteld, die zij in geweten voor schriftmatig houdt, ook wil dat zij die het predikambt onder haar betreden zouden, dat formulier voor goed kennen en aannemen, dat gebruikende (omdat er veel verschillende gevoelens door de verdorvenheid van de mensen uit de Schrift getrokken worden) als een korte en bekwame proef, waaraan de persoon, waarover de handeling valt, onderzocht wordt; hoe en op welke wijze dat hij de leerstukken van het christelijk geloof (die in de Schrift voorgesteld zijn, en door de ene zus, door de andere weer zo gedreven worden) verstaat en gelooft. En of hij waarlijk één van gevoelen is met de gemeente van God, waarin hij zijn dient zou doen, of niet. Als dan de gemeente van God bevindt dat hij de leerstukken van het christelijk geloof ook zo verstaat, zoals zij die in het formulier van enigheid heeft voorgesteld, dan oordeelt de gemeente dat zo iemand rechtzinnig en gezond in het geloof is. Niet omdat hij juist zo gevoelt gelijk het formulier luidt, mar omdat de gemeente van God het daarvoor houdt dat het formulier met de Heilige Schrift overeen komt. Evenals wanneer ik met iemand ga praten, en hem mijn gevoelen over enig leerstuk voorstel, en bevind dat hij zo gevoelt als ik uit de Heilige Schrift vertrouw geleerd te zijn. Zo houd ik het daarvoor dat hij rechtzinnig is, en dat niet omdat hij precies zo gevoelt als ik, of omdat hij die woorden, waarmee ik mijn menig uitdruk, toestaat en voor goed aanneemt (want ik weet dat ik ook dwalen kan); maar omdat ik meen welverzekerd te zijn dat mijn gevoelen over dit of dat leerstuk geheel schriftmatig is. Als ik dit gevoelen dan ook bij een ander vind, dan moet ik dat dan ook voor schriftmatig houden; en integendeel dat voor dwalend verwerpen dat daartegen strijdt. Wel ziet: zo doet ook de gemeente van God, en niet meer. Ze heft haar formulieren van de belijdenis, en van enigheid, die ze voor schriftmatig houdt. En daarom houdt ze ook al diegenen voor rechtzinnigen, die ze toestaan en aannemen. Gelijk ze aan de andere kant die voor dwalenden keurt die ze verwerpen. En zo gebruikt ze die formulieren als een kort en vaardig middel van onderzoeking over diegenen, aan wie ze wat bijzonders zou betrouwen, omwille van de gaven die God in hun gelegd heeft. En zo lang als de kwestieuze leerstukken van die formulieren, die met algemene bewilliging van de gemeente gesteld of aangenomen, en nu lang gebruikt zijn, niet door wettelijke overtuiging, na behoorlijk onderzoek, weer met algemene bewilliging voor onschriftmatig of onstichtelijk afgekeurd zijn, zo houdt ze die nog voor goede en bondig. En ze wil daarom niet direct, al is het schoon dat er de ene of de andere het beste genoegen daarin niet heeft, die aan de kant leggen, en nieuwe maken. Want gemakkelijk zouden enige anderen op die nieuwe nog veel meer te zeggen vinden. En zo zou het nooit gedaan werk zijn. Maar indien de zwarigheid zo groot werd over die formulieren, dat de gemeente van God in gevaar komt van daardoor in tweeën gescheurd te worden, dan is de gemeente van God wel getroost, dat met alle rijpe overlegging, door behoorlijke samenroeping van de mannen van God, goed onderzoek over de vastigheid daarvan gedaan wordt; en naar bevind van zaken de beste voet beraamd wordt, om alle ongemak, die daarover ontstaan is, uit de gemeente van God te weren.

Ten opzichte van dit alles blijkt het dan immers genoeg, dat alhoewel de gereformeerde kerk dusdanige formulieren gebruikt, en daaraan ook als door een vaardig middel beproeft of deze of gene één van gevoelen met haar zijn, ze evenwel zo doende geenszins meent de gewetens van de mensen aan die formulieren te binden, en die te stellen naast, veel minder boven de Heilige Schriftuur. Zoals sommigen door gebrek van ware liefde, geliefd heeft zo breed uit te meten, tot verwekking van meerder haat. En zoveel zij gezegd bij gelegenheid van de formulieren van de belijdenis en van enigheid in de gereformeerde kerken gebruikelijk, om degenen die tot het predikambt nu gevorderd zouden worden, te beproeven of ze ook enerlei gevoelen hebben met de gemeente van God, waarin ze hun dienst betreden zouden.

Om dan tot ons vorige onderwerp terug te keren, moeten wij gedenken dat uit hetgeen wij boven gezegd hebben, het voldoende blijkt dat er billijk van de predikanten meer kennis van de waarheid en meer bescheid tegen de dwaling vereist wordt, dan van een gewoon lidmaat. En daardoor gebeurt het ook dat hun dulding meer kommerlijk valt. Voornamelijk als er kwestie is van ze niet alleen in de gemeente, maar ook in hun predikambt te dulden. En dat omwille van twee redenen. Eerst, omdat er over de predikanten, als ze dwalend bevonden worden, meer achterdocht valt dat ze, zoveel en overvloedige middelen van de kennis hebbende, òf moedwillig dwalen, òf door de goede Geest van God immers heel verlaten zijn. Aangezien ze in plaats van voort te gaan van kennis tot kennis, bevonden worden te vervallen van de waarheid tot de leugen. En waar het licht meer is, meer grof te dwalen. En voorwaar, wat men ook daartegen mocht willen zeggen, het is een geheel zeer droevig teken tegen die dienaren van het Woord die bevonden worden, òf onwetend òf verkeerd gevoelend te zijn in nodige en geopenbaarde punten; die anderen, die zoveel middelen, verstand noch tijd niet gehad hebben om die te vatten, toch wel genoeg en fraai geleerd hebben. Want wat is dat anders dan een krachtig bewijs over hen, òf van slordige onachtzaamheid in zo’n grote zaligheid als door Christus aan ons verkondigd is, òf van een verkeerde, dwalende geest die in hen werkt, die ze zo bedriegt en van de rechte weg afleidt.

Ten andere, omdat de predikanten vanwege hun beroep gehouden zijn heel de raad van God in een goed geweten te verkondigen, Hand. 20:21,27. Nu, de dwalende predikanten, die menen dat hun dwalingen de rechte waarheid van God zijn, vinden zich ook verbonden in geweten om die aan het volk voor te dragen, zolang als ze de predikstoel mogen betreden. Dit baart dikwijls in de gemeente van God veel ongemak. Omdat het door die gelegenheid gemakkelijk gebeuren kan dat enig leerstuk ‘s morgens van dezen zus, in de namiddag van genen heel anders gedreven zal worden, uit dezelfde stoel, tot hetzelfde volk. Dit moet noodzakelijk (voornamelijk als de verschillende punten zodanig zijn, die door de gewone man gemakkelijk gevat kunnen worden) grote verwarring en veel ongemak veroorzaken, als er niet bijzondere bescheidenheid in de predikanten zelf is om dat te verhoeden. En zo blijkt het verder dat de dulding van de predikanten, die van het algemene gevoelen van de kerk verschillen in enige leerstukken, waarover men een gewoon lidmaat wel dulden mag, het minst raadzaam en welvoeglijk gevonden kan worden. Voornamelijk in een stille vreedzame gemeente, waar nu alle dingen met goede orde bestuurd worden. Want in een beroerde gemeente maakt de nood soms dat zoiets nog welvoeglijk is om gedaan te worden; dat men buiten die nood geenszins raadzaam zou kunnen vinden. Hiervan zal hierna, sectie 11, nog meer gesproken worden.

De eerste voorwaarde dan, die de verschillende personen hebben te betrachten, opdat zij met stichting geduld mochten worden, is deze. Dat ze eenvoudig, zonder arglistigheid, verklaring van hun gevoelens doen over de bekende leerstukken van de godsdienst, die door die gemeente waarin ze zoeken geduld te zijn, reeds in de formulieren van enigheid aangenomen, voor schriftmatig gekend, en navolgens het volk nu lang openlijk voorgedragen zijn. Dit moet noodzakelijk gebeuren, eer men in verdere handeling van dulding met hen kan treden. Want alhoewel men graag veel al verdraagt, om zo iemand aan te houden, die wel zijn gebreken heeft, maar voorts van harte onze trouwe en nuttige vriend is, toch is dat helemaal niet raadzaam, dat men dat doet aan zo iemand die waarlijk en inderdaad onze geslagen vijand is, en eerlang ons het huis zou mogen verraden. Daarom, eer wij Jonadab op de wagen bij ons nemen, moeten wij met Jehu verzekerd zijn, dat zijn hart oprecht is met ons, als ons hart oprecht is met hem, 2 Kon. 10:15. Wij moeten ons van elkaars oprechtheid en ongeveinsde toegedaanheid zo goed en zoveel verzekeren als wij in ieder geval kunnen. En daarom is het nodig, eer men in verdere onderhandeling van dulding komt, dat vooral door diegenen die geduld zouden worden, een oprechte verklaring gedaan wordt over die punten, waarvan die gemeente van God, waarin de kwestie van dulding valt, reeds door openbare belijdenis haar gevoelen te verstaan gegeven heeft; opdat men zo de belijdenis van de gemeente, leggende naast de verklaring van de verschillende personen, terdege mocht verstaan hoe ver dat men verschil, hoe nabij dat men tezamen accordeert, en navolgens grondig oordelen of men elkaar nog voor vrienden aan te nemen, of voor geslagen partijen aan te zien heeft. Dit is dan zeer nodig, dat vooral gedaan wordt; om zeker en goed werk te maken. Want het zou mogen gebeuren dat de vereist verklaring oprecht betracht zijnde, zoals dat betaamt, er bevonden zouden worden zulke grote en zo menigerlei verschilpunten te zijn tussen de partijen, dat men geenszins met elkaar zou kunnen handelen als met diegenen die in de fundamentele stukken het wel eens waren. En als dit niet gebeurde, dan zou het evenwel kunnen gebeuren als de vereiste verklaringen oprecht gedaan werden, dat er immers nog andere grotere en belangrijker verschilpunten zouden bevonden worden, dan diegene zijn waarover de kwestie van dulding eerst ter sprake gebracht werd. In dit geval zou het immers zeer raadzaam, ja nodig zijn (wilde men anders niet met de blinde leidslieden een mug uitzuigen en een kemel doorzwelgen, Matth. 23:4) dat men de belangrijkste punten eerst zou afdoen. Aangezien het daarmee toch zo staat, in dit geval, dat al was het schoon dat men over die andere punten, waarom eerst de kwestie van de dulding ter sprake gebracht werd, het al eens was; evenwel deze andere en meer belangrijke punten de vereniging toch beletten zouden; als daarin vooral niet voorzien werd naar welvoeglijkheid.

Nu, dat men hiertegen zou willen zeggen dat het geenszins raadzaam is dat men door afgedwongen verklaringen nog meer kwesties en disputen zou verwekken, daar men reeds handen vol werk heeft aan de kwesties die reeds bekend zijn; dat schijnt waar te zijn, maar als men de zaak terdege inziet, dan klemt het niet. Tenzij dat het was dat men de gemeente van God kon verzekeren dat die eerste kwesties en disputen afgedaan zijnde, die andere waar men voor vreest en beschroomd is, niet op de baan zouden komen. Maar nu weet immers iedereen dit wel genoeg dat, indien enige nieuwe verschillige gevoelens reeds in het hart van de lieden, waarover de kwestie van dulding valt, ontvangen en aangenomen waren, er anders niet van te verwachten zou zijn, dan dat die als wortelen der bitterheid tot beroerte van de gemeente eerlang ook zouden voortspruiten; men deed daartegen wat men kon. Daarom, wat is er meer nodig om zeker en vast werk van de vereniging te maken, dat niet telkens weer opnieuw te doen is, dan dat men terdege goed over en weer naarstig en trouw onderzoek doet, of er niet meer schuilt dan nu reeds openlijk bekend wordt. Voornamelijk als er reeds sterke gelegenheden van achterdocht zijn, dat er waarlijk nog al veel meer aan de hand is. Want ook, tenzij dat men welverzekerd is dat er niet meer schuilt, of bescheiden weet wat er nog meer is dat in twijfel getrokken wordt, is er altijd in dit geval deze achterdocht, dat er alleen gedrongen wordt voor het eerst op de dulding van die verschillige punten, die openlijk bekend zijn, om, als men dat verkregen heeft, opnieuw eerlang met enige andere te beginnen, en zo de eerste punten als een brug te maken om nog meer andere daarover te krijgen.

Daarom moet dan ook hier niemand denken dat dit onderzoek een hatelijke inquisitie is, die geenszins in te willigen zou zijn. Nee, het is anders niet dan een geheel nodige en christelijke voorzichtigheid van de gemeente van God, om goed toe te zien wie ze in deze beroerde eeuw bij de hand neemt. Het wordt ook met stichting gebruikt over de aankomende lidmaten van de gemeente in onze kwartieren; waar ze onderzocht worden over alle leerstukken van de christelijke religie, die men nodig acht te stellen. En alhoewel het niet nodig noch raadzaam is, dat men zonder oorzaak hetzelfde onderzoek, over diegenen die nu reeds ingelaten zijn, telkens zou vernieuwen, om te vernemen wat zij in de boezem hebben, is het toch beide nodig en billijk dat het gepleegd wordt over diegenen, waarover de nieuwe kwestie van dulding valt in de gemeente van God. Voornamelijk als er sterke verdenkingen bij zijn dat er nog al meer hapert dan wel voor het eerst geopenbaard is. Want ook, hoe ka men met goed fundament treden in verdere onderhandeling met elkaar, in deze kwestie van dulding, als men niet terdege weet hoe na wij meet elkaar accorderen; hoe ver wij van elkaar verschillen; of wij in de grond vrienden met elkaar, of geslagen vijanden zijn? Voorwaar, het is wel te denken dat velen die hierin zo nalatig of gemakkelijk zijn, geen huwelijkse voorwaarden zouden willen aangaan over hun kind, met zo iemand waarvan ze bij voorhand weten dat hij geenszins gezind is zijn staat te verklaren; voornamelijk als er zware geruchten door het land liepen over hem, dat zijn zaken niet zeer goed stonden. Men wil deze of gene wel wat twijfelachtig toegeven als de rest gezond en goed gesteld is; dat men toch niet wil, noch mag, noch kan doen, als ook heel de rest ontsteld en bedorven is. Want dit is ook een proef van de welvoeglijkheid van de dulding (zoals het uit heel het voorgaande af te nemen is), namelijk dat het alleen dan raadzaam is de dulding in te willigen, als de zaken zo gelegen zijn met de verschillen, dat de vastigheid en oprechtheid van de grondstukken van de christelijke godsdienst ongeroerd gelaten worden; als is het schoon dat men enige gebreken of dwalingen duldt. En dit gaat zeer vast, dat die gebreken en dwalingen alleen behoren geduld te worden, die niet machtig zijn de gehele staat van de godsdienst te bederven; als slechts de rest van de dingen en leerstukken in goede doen gehouden worden, en in goede doen blijven. Hieruit volgt dan opnieuw dat een ronde verklaring van de gevoelens over de formulieren van enigheid van de verschillende partijen billijk vereist wordt, als er kwestie van dulding valt; opdat men terdege weten mocht hoe men met zijn partij staat. En dit is geen hatelijke inquisitie, maar een geheel nodige maar vriendelijke, eenvoudige en christelijke communicatie, waarin wij ons hart openleggen voor onze vrienden, om naar bevind van zaken gehandeld te worden.

Wie ook in deze gevallen (waar er reeds vele en grote verdenkingen ontstaan zijn over ons, in de harten van de mensen) weigert te doen, daar hij het toch gemakkelijk zelfs met een woord spreken doen kan, die wordt juist daaraan bekend (zo dunkt het in ieder geval ons) dat zijn zaken niet recht staan. Want wie in geval van zware verdenkingen, die over hem verwekt worden, zichzelf niet reinigt; voornamelijk als hij de zaak direct buiten alle dispuut kan stellen zelfs met een woord spreken of schrijven, dan worden over hem de verdenkingen te sterker. En iedereen begint zo iemand immers voor schuldig te houden aan het kwaad, waarvan hij verdacht is. Want men kan niet goed verzinnen waarom een persoon, die zich waarlijk onnozel kent over een kwaad feit dat hem nagehouden wordt, als hij daartoe ernstig aangezocht is, daartoe zichzelf niet zou zuiveren. Voornamelijk wanneer de gelegenheid van de zaak zodanig bevonden wordt, dat hij met een woord spreken onweerlegbaar zijn alibi doceren kan, of in ieder geval ten volle doen blijken dat hij geheel rein is van zo’n daad. Nu, dat is juist de gelegenheid van de verdenkingen in godsdienstige verschillen. Want daarin kan een christenmens met een ronde mondelinge of schriftelijke verklaring de mensen uit de droom helpen. Dit heeft men ook te liever in deze materie te doen, niet alleen omdat waarlijk niemand in de aanklacht van ketterij die over hem (al was het maar door geruchten) belegd wordt, behoorde onachtzaam te zijn, maar ook omdat de Heere onze God de christenmensen wel duidelijk bevolen heeft, dat ze altijd bereid zouden zijn tot verantwoording aan een iegelijk, die ze rekenschap afeist van de hoop, die in hen is, 1 Petr. 3:15. Dit gebod van God, als het ooit plaats heeft en gelden moet, dan moet het in ieder geval gelden (wat dat daar ook tegen gezegd wordt) in dit geval, wanneer niet deze of gene schielijke mens zonder oorzaak of bescheid rekenschap van ons begeert; maar dat juist vele christelijke gemeenten en een grote menigte van gelovigen, zodanige verantwoording van ons vereisen, begeren en zeer ernstig verwachten. De apostel Paulus heft in dusdanig geval zich zeer gepijnigd om de menigte genoeg te doen. Want wij lezen, Hand. 20:19,20, hoe dat er een gerucht hem na gaande, dat hij ook de Joden die onder de heidenen waren, leerde de wet te verlaten; hij daartoe alles gedaan heeft wat hij in ieder geval kon en mocht om de menigte van de gelovigen daarover tevreden te stellen. Waarom zullen nu alle mannen van God niet graag het voorbeeld van de apostel hierin volgen? Temeer omdat ook waarlijk het tegendeel een zeer onlieflijke daad is. Dit blijkt aldus.

De personen die verdacht zijn van vreemde, zeldzame en gruwelijke opinies en dwalingen, beklagen zich gewoonlijk zeer hoog over het groot ongelijk, dat hun hierin gebeurt. Dat men namelijk hun zo op onzekere en onvaste geruchten of gissingen zo’n kwaad na houdt, en ze betuigen dat het tegen alle christelijke liefde is, en ze meten gewoonlijk dit alles zeer breed uit. Maar nu, laten we de zaak eens omkeren, en aan de andere kant bezien. En dan zal bevonden worden dat, welk gebrek er ook mocht zijn in diegenen die zulke zware verdenkingen tegen hen in het hart dragen, dat evenwel de meeste schuld in al deze dingen bij de klagenden is. Want dat de gemeente van God een zware achterdocht over een andere heeft, op gelegenheid, ik zeg nu niet van waarschijnlijke tekens (in welk geval ze nog veel beter verschoond kan worden) maar alleen van kwade geruchten die van iemand gestrooid zijn, en hem nagaan, men weet niet hoe. Dat zeg ik, de gemeente van God op zo’n gelegenheid een zware achterdocht heeft over deze of gene, dat kan zij dikwijls niet verbeteren. En al wilde zij graag die verdenking afleggen, kan zij het evenwel niet doen. Want omdat de zaak van belang is, waaraan haar vrede en welstand veel hangt, en er telkens nieuwe geruchten opbrekende (het gebeurt zus of zo) daarom blijft zij bekommerd. En ze kan niet minder doen dan naar de zaak vernemen, en opening van alles begeren; voornamelijk van de beruchte zelf, die haar door christelijke verklaring gauw uit de kommer helpen kan. Daarentegen, dat iemand die door kwade geruchten over snode dwalingen verdacht is, zichzelf niet wil verklaren aangaande die kwade geruchten, en dat nog niet verder dan zich de leerstukken van de formulieren van enigheid, die hij tevoren voor goed en schriftmatig gekeurd heeft, uitstrekken. Dat kan hij wel verbeteren, als hij slecht wil. En zo wordt hij waarlijk bevonden zeer tegen de liefde te gaan; dat hij namelijk zoveel niet doen wil om de gemeente van God van elke zondige achterdocht (zoals hij dat oordeelt) te bevrijden en te verlossen, als door een ronde en oprechte verklaring zichzelf te verontschuldigen; en zo de menigte van de gelovigen daadwerkelijk uit de droom te helpen, en van haar zondige achterdocht (daar toch zijn eigen ongeluk, op het beste genomen, hun ingebracht heeft) te verlossen. Dit strijdt waarlijk regelrecht tegen de liefde.

Zeer geheel onbillijk is daarom, in dit geval, nar ons dunken, de weigering van zo’n ronde verklaring tot verontschuldiging van onszelf, en vergenoeging van anderen. En dat nog zoveel te meer, omdat het waarlijk zo staat met godsdienstige gevoelens, at het geheel raadzaam is, al hebben wij enig gevoelen, verschillend van het gevoelen van de kerk, dat men dit graag in ieder geval tenminste op een gegeven gelegenheid openbaart. Want is ons gevoelen, dat wij hebben, verschillend van het gevoelen van de kerk, Gods waarheid, dan dient het geopenbaard te worden, opdat het aangenomen wordt. Is het leugen, dat het ontdekt en geweerd wordt. Zijn wij nog in twijfeling, dat het onderzocht wordt. Want ook, er moet altijd in goddelijke dingen grote openhartigheid gebruikt worden; voornamelijk onder diegenen die de dwalenden niet plegen met vuur en takkenbos, maar met redenen uit Gods Woord aan te gaan.

Maar als hier nu iemand, die zich in dusdanige gevallen weigerachtig opstelt om verklaring te doen, voorwendt dat hij wel graag zijn hart eenvoudig en oprecht wilde openen aangaande zijn gevoelen over godsdienstige punten; als hij slechts wist dat men naar de liefde met hem zou handelen; maar dat hij daarom zich niet kan verklaren, omdat hij op voorhand weet dat men alleen daar op uit is, om hem te verstrikken en in moeilijkheid te brengen. Daarop dient tot antwoord:

Eerst, dat, wanneer er zulke gewichtige oorzaken van verklaring en verantwoording zijn, als wij boven hoorden, wij dan in zulke gevallen billijk getroost moeten zijn, als het immers anders niet zijn kan, ook tegelijk met vele dierbare kinderen van God, zo wat ter gelegenheid van onze eenvoudige en oprechte verklaring te lijden omwille van de gerechtigheid; verzekerd zijnde dat dit, naar de belofte van Christus, Matth. 5 :11,12, nog alles ten laatste ons gedijen zal tot meerdere troost en vreugde.

Ten andere antwoorden wij nog verder dat geen kunnen voorwenden dat de gemeente van God voor zou hebben, door de vereiste verklaring hun te verstrikken en in zwarigheid te brengen; die ook niet al tevoren stellen dat de gemeente van God, waarmee zij te handelen hebben, met een kwaad geweten zou handelen; en die navolgens zou houden voor een kwaadaardig handelende kerk. Als zij zo gevoelen, dan is er geen reden waarom ze zouden aanhouden om daarin geduld te zijn. Maar er is veeleer reden om die ongemoeid te laten, er uit te gaan, en zich tot een andere gemeente te vervoegen, of er een op zichzelf te bouwen, als ze kunnen. Want dit gaat vast, zoals de gemeente van uit het midden van haar weg moet doen, kwaadaardige handelende lidmaten, die zij voor zodanig kent, en bevindt dat ze zich niet willen beteren, maar immers willen voortgaan met een kwaad geweten in hun handel; zo moet ook aan de andere kant een vroom christenmens zich afscheiden van zo’n gemeente, die hij merkelijk bespeurt dat ze kwaadaardig handelt, met een kwaad geweten handelt, en zich niet wil beteren, Openb. 18:4; Jer. 50:9: wij helen Babel, doch zij willen niet heel worden; zo laat ze varen, en laat ons een iegelijk in zijn land trekken, enz.

Maar zeggen zij dat ze het zo hoog niet opnemen, en dat ze het alleen hebben tegen sommigen in de gemeente, die met Diotrefes de meester makende, hun lastig en zwaar vallen. Daartoe is goede raad. Namelijk, dat ze in dit geval uit naam van allen door schriftelijke en in de openbare druk uitgegeven verklaring, die niet alleen van door diegene die ze in de ogen hebben, maar door de hele menigte van gelovigen zal kunne gelezen en onderzocht worden, hun opinie en gevoelen kennelijk en openbaar maken over al die punten, waarvan ze verdacht staan. Dit zouden ze door korte tegenstelling van de punten, waarover zij verdacht staan, met hun eigen gevoelen, gemakkelijk in een blad of twee, met ja en nee, en weinige maar bondige redenen daarbij, zo klaar en krachtig kunnen doen (als ze slechts een ernstige betuiging voor God erbij voegden dat ze in alle oprechtheid, zonder arglistigheid, hun ongeveinsde verklaring doen), dat zelfs de eenvoudigste zou kunnen merken hoe dat hun zaken staan, en hoezeer ze ten onrechte beledigd worden. Dit zeg ik, kunnen ze in dit geval gemakkelijk doen. Opdat ze zo, hun onschuld aan allen geopenbaard zijnde, ook door velen voorgesproken mochten worden, tot beschaming van degenen die ze zo arglistig beledigen; zoals gewoonlijk in dusdanige gevallen geklaagd wordt.

Zeggen ze verder (zoals dat ook gewoonlijk gebeurt in dusdanige samenloop van omstandigheden) at ze reeds de zaken zo gesteld zien, dat de menigte van het volk door enige van zijn voorgangers (daar zij meest aan hangen) ingenomen en met kwade geruchten vervuld zijnde, ook met vooroordeel zozeer behangen is, dat ze niet naar waarheid, maar naar genegenheid zullen oordelen.

En navolgens, dat hun eenvoudige en oprechte verklaring niet zou helpen. Omdat die toch niet zou geloofs noch aangenomen worden, als ze die nu al schoon gedaan hadden. Hierop dient tot antwoord:

Eerst, dat het geenszins betamelijk is zo’n kwaad gevoelen te hebben van de menigte van de gelovigen, onder welke men zoekt geduld te zijn. Want ze moeten het liever daarvoor houden, dat de menigte van de gelovigen aanhoudend, dat hij een eenvoudige verklaring zou doen, nog zo’n goed gevoelen van ze hebben, dat, alhoewel ze hun voor verdacht houden, dat ze wel vreemde en zeldzame opinies over zich hebben, het toch ook daarvoor houden dat ze hun dwalingen of opinies (zoals dat wel gebeurt, 1 Tim. 1:13 en 2 Tim. 1:3) zonder valshartigheid aanhangen. En dat zo navolgens de menigte van de gelovigen nog vertrouwt dat ze, op zich nemende een ronde verklaring van hun gevoelen te doen, dat zelf ook doen zouden in een goed geweten, zonder arglistigheid; en zo opening doen tot nader en vriendelijker handeling.

Ten andere, aangenomen dat het waarlijk zo zou uitvallen, dat hun verklaring niet zou geloofd noch aangenomen worden, dan was het nog evenwel zeer raadzaam (als ze slechts niet zoiets in de boezem hebben, waarvan ze zichzelf niet hoeven te schamen), dat ze een ronde verklaring (zoals wij reeds nu aanwezen) aan de menigte van de gelovigen deden. Want immers zal dit voordeel voor hen daaruit ontstaan, dat ze een goed getuigenis aan hun gewetens zullen hebben, dat ze gedaan hebben wat in hen was om de vrede te treffen, en de enigheid te behouden; dat ze hun geweten goed gekweten, en hun partij meer en meer in zijn ongelijk gesteld hebben.

Ten derde antwoorden zij dat, wie spreekt, en zo oordeelt, dat namelijk de menigte van de gelovigen de openbaring van de waarheid niet zou aannemen; dat die aan de kracht van de waarheid weinig toeschrijft, en de hulp van de Heilige Geest, tot verdediging en verbreiding van de waarheid, weinig toevertrouwt. Dit is voorwaar vreemd en zeldzaam. Wat! Hoe zullen diegenen, die opnemen om een eigen gevoelen als de enige rechte waarheid tegen het algemene gevoelen van de kerk, vergeten dat de waarheid aller krachtigst is, en gelijk het witte paard (waarvan gesproken wordt, Openb. 6:2), voortgaat, overwinnende opdat het overwinnen zou? Immers, onder Gods volk, die leerzaam zijn, en de genade ontvangen hebben om als schaapjes van Christus de gezonde weide enigermate te onderscheiden van de vergiftige; hoe zullen zij ook de Heilige Geest niet toebetrouwen, dat ze zichzelf bekend makende door de openbaring van de waarheid aan de gewetens van het volk, dat de Heilige Geest ook de waarheid zal bekrachtigen, en hun een mond en wijsheid geven, die niemand zal kunnen tegenspreken. Volgens de belofte van Christus? Luk. 21:15. Ja, zullen niet billijk de mannen van God, die zich laten voorstaan in zo’n grote mate van de Heere boven vele anderen begenadigd te zijn; dat Hij ze verschillende gewichtige dingen ten goede van Zijn gemeente heeft doen aanmerken, daar voorts de rest van de gemeente niet op gelet heeft; zullen niet billijk, zeg ik, dusdanige mannen van God ook nog verder deze zegen in het geloof van God verwachten; dat Hij bij hen zal zijn, en bevorderen in Zijn Eigen werk, tot verbreiding van Zijn waarheid? En navolgens vrijmoedig beslissen, voornamelijk als ze daartoe ernstig door velen aangezocht worden, om hun hart uit te spreken; en de waarheid die zij houden dat de goede God hun bijzonder geopenbaard heeft, ook in het vertrouwen van de goede hulp van hun God, vrij openbaren, en aan de menigte van de gelovigen algemeen maken. Temeer, aangezien toch de Heere Jezus aan degenen die Hij wat in het bijzonder geopenbaard heeft, ook wel zo duidelijk te verstaan gegeven heeft, dat hetgeen zij gehoord hadden in het oor, ze dat zouden prediken op de daken, Matth. 10:27. Hun verder betuigende dat een licht niet ontstoken wordt om onder een korenmaat, maar om op een kandelaar gesteld te worden, opdat het verlicht allen die in het huis zijn, Matth. 5:15. Voorwaar, het is niet goed te beseffen waaraan het kon schorten, in zo’n samenloop van omstandigheden als deze, dat de verschillende personen niet volvaardig zouden zijn om hun hart (voornamelijk als ze daartoe verzocht zijn) oprecht uit te spreken. Tenzij dan dat het was dat zij het ook daarvoor hielden, dat niet alleen sommige voorgangers, die eerst in het oog komen, maar ook de menigte van de gelovigen, die in de gemeente zijn waarmee zij te handelen hebben, erger dan die nog geheel vreemd zijn van het verbond der genade (die toch de waarheid van God nog durft voor te dragen, Matth. 28:19), een geheel verloren en verlaten hoop is, die geen geweten noch verstand hebben; maar enkel tegen alle recht en rede liever hun lust en genegenheid zullen volgen, dan de waarde en rechte waarheid. In dit geval, omdat het opnieuw zo staat naar hun oordeel in de gemeente waar de kwestie van dulding valt (beide met de voorgangers en de gewone man), dan moesten ze veel meer, zoals wij boven bewezen, zich af te scheiden van die gemeente, dan veel aan te houden om daarin geduld te worden. Maar hebben zij waarlijk een betert gevoelen en vertrouwen van de menigte van de gelovigen, die in de gemeente zijn, waar zij aanhouden om geduld te worden, dan kunnen ze immers gauw wel beseffen dat het geenszins betamelijk is voor diegenen die zich uitgeven ware leden van Christus te zijn, dat ze zo de waarschuwing van de Heere Jezus Christus zouden geheugen, daarover dat ze voorzichtig zouden zijn als de slagen, wanneer zij als schapen onder de wolven en vervolgers komen; dat zij intussen de eenvoudigheid van de duiven wel bijna geheel zouden vergeten; en dat nog als zij niet onder de wolven zijn; in welk geval de Heere Jezus in het bijzonder de listigheid van de slangen aanprijst; maar ze zijn onder de schapen van Christus, en hebben te handelen met de menigte van de gelovigen; waar immers de eenvoudigheid van de duiven niet vergeten mag worden, ja, allermeest gepleegd moet worden. Maar hoort toch wat dat de apostel Paulus tot dit onderwerp zegt, 2 Kor. 1:12: onze roem (zegt hij) is deze, namelijk de getuigenis van ons geweten, dat wij in eenvoudigheid en oprechtheid Gods, niet in vleselijke wijsheid, maar in de genade Gods, in de wereld verkeerd hebben, en (merk dat goed op) allermeest bij ulieden, die namelijk gelovigen waren. Dit verklaart hij verder aldus, 2 Kor. 4:1,2: Dewijl wij deze bediening hebben (zegt hij), naar de barmhartigheid, die ons geschied is, zo vertragen wij niet. Maar wij hebben verworpen de bedekselen der schande, niet wandelende in arglistigheid, noch het Woord Gods vervalsende, maar door openbaring der waarheid onszelven aangenaam makende bij alle gewetens der mensen, in de tegenwoordigheid Gods. En gewis, die anders doen, mogen daaraan bekend worden dat zij niet steunen op de Heere hun God, maar enkel op vleselijke grepen, die toch van geen nut zijn. En het heeft mij voorwaar dikwijls verdroten, te speuren in verschillende gevallen, dat ook de kinderen van God, als vergetende hoe een machtige Heere zij dienen, zich zo noest betrachten te behelpen met vleselijke grepen. Daar toch Sions door recht verlost moet worden, en haar gevangenen door gerechtigheid, Jes. 1:27. Zoals we dat hierboven, hoofdst. 7 en 12, bewezen hebben.

Daarom besluiten wij uit al het voorgaande, dat heet zeer geheel billijk en raadzaam is, wanneer de kwestie van dulding voorvalt, dat er een ronde verklaring gebeurt over het algemene gevoelen van de kerk, hoe ver en hoe dichtbij dat de verschillende personen daarvan gescheiden zijn, of daarmee accorderen. Want waar dit verklaring geweigerd wordt, is het niet gemakkelijk te bevroeden hoe dat de dulding zou kunnen vallen, en met stichting ingewilligd worden; aangezien die weigering noodzakelijk grote achterdocht verwekt, dat het met de verschillende personen zeer kwalijk staat. Daardoor worden dan ook de haten vervreemd, en van alle verdraagzaamheid afgekeerd. Want alhoewel men wel gezind is veel al te verdragen, om iemand aan te houden, waar men een goed gevoelen van heeft, dat hij onze oprechte vriend is, toch kunnen wij geenszins verstaan noch raadzaam vinden, om dat ook te doen over diegenen, waarvoor wij in grote mate schromen, dat ze waarlijk in hun hart onze vijanden zijn, en ons wel eens de stad zouden mogen verraden.

En zoveel zij gezegd van de eerste voorwaarde, die de verschillende personen hebben te betrachten, opdat zij met stichting geduld mochten worden; namelijk dat ze een ronde en oprechte verklaring doen, hoe ver dat ze van het algemene gevoelen van de kerk verschillen, hoe na dat ze daarmee accorderen. Volgt dat wij spreken van de tweede.